Урал батыр

Борон-борон заманда, Урал тауы ла, Ағиҙел дә әле юҡ саҡта, шыр урман эсендә йәшәгән, ти, бер бабай менән бер әбей. Оҙаҡ ғүмер иткәс, әбей үлеп киткән, ә бабай береһе Шүлгән, икенсеһе Урал исемле ике үҫмер улы менән тороп ҡалған, ти. Бабай һунарға йөрөгән, ә Шүлгән менән Урал өйҙә ҡалыр булған. Айыу тиһәң – айыуҙы, бүре тиһәң – бүрене, арыҫлан тиһәң – арыҫланды тере көйө тотон алып ҡайтыуҙы бабай уйынға ла күрмәгән, ти, – ул шулай көслө булған. Ни өсөн тиһәң, бабай һунарға гел генә бер ҡалаҡ йыртҡыс йәнлек ҡаны эсеп китә икән. Шул ҡанды эсеп алдымы – уға ана шул йыртҡыстың көсө өҫтәлер булған. Йола буйынса, йыртҡыс кейекте үҙ ҡулы менән үлтергән кешегә генә уның ҡанын татып ҡарарға яраған, Шуның өсөн бабай уҙенең улдарына: «Бәләкәйһегеҙ әле, кейек ауларға йәшегеҙ етмәгән, минән күрмәксе турһыҡтағы ҡанға ауыҙығыҙҙы тейҙерәһе булмағыҙ тағы – һәләк булырһығыҙ»,– тип гел генә киҫәтә торған булған.

Берҙән-бер көндө, аталары һунарҙа саҡта. Шүлгән менән Урал янына бик һылыу бер ҡатын килгән дә:

– Атайығыҙ менән бергә һунарға йөрөмәйенсә, ниңә өйҙә ултыраһығыҙ? – тип һораған, ти.

Шүлгән менән Урал:

– Йөрөр инек тә, атайыбыҙ алып бармай, йәшегеҙ етмәгән әле, тип, өйҙә ҡалдыра, – тигәндәр.

Шунан һуң теге катын:

– Өйҙә ултырып, йәш еткереп булалыр шул! – тип көлгән, ти.

– Ә нимә эшләргә һуң?

– Анау турһыҡтағы ҡанды эсергә кәрәк, – тигән теге ҡатын.–

Шуны бер генә ҡалаҡ эсеп алдыңмы – бер көн эсендә үк ир еткән егеткә әйләнәһең, арыҫландай көслө булаһың.

Шүлгән менән Урал:

– Атайым ҡан һалынған турһыҡ янына яҡын барырға ла ҡушманы. Эсһәгеҙ – һәләк булаһығыҙ, тине. Беҙ атайыбыҙҙың һүҙен тотабыҙ,– тигәндәр.

Шунан теге ҡатын:

– Һеҙ бәләкәйһегеҙ шул әле. Атайығыҙ ни әйтһә, шуға ышанаһығыҙ,– тигән.– Был ҡанды эсһәгеҙ. Һеҙгә арыҫландай көслө егеттәргә әүерелеп. рәхәтләнеп һунарға йөрөргә, ә атайығыҙға өй һаҡлап ултырырға тура килә. Бына шуны белеп алған да, атайығыҙ турһыҡтағы ҡанды үҙе генә эсеп йөрөй, ә һеҙгә күрһәтмәй ҙә... Ихтыяр үҙегеҙҙә, әйттем дә бөттөм.– тип, теге һылыу ҡатын юҡ та булған, ти.

Был ҡатындың әйткәненә ышанып. Шүлгән ҡанды тәмләп ҡарамаҡсы булды, ә Урал, атаһының һүҙен ныҡ тотоп, ҡанға яҡын да барманы, ти.

Шүлгәндең турһыҡтан бер ҡалаҡ ҡанды алып йотоуы булды – айыуға әүерелеүе булды, ти. Шунда уҡ теге һылыу ҡатын инеп, Уралға:

– Бына күрҙеңме – туғаның ни эшләне!– тип һыны ҡатып көлә икән. Үҙе шунда уҡ:

– Хәҙер мин уны бүре яһайым!– ти икән.

Ҡатын айыуҙың маңлайына бер сирткәйне – теге бүрегә әйләнде, ти. Бүренең маңлайына бер сирткәйне – арыҫлан булды, ти. Шунан теге ҡатын ана шул арыҫланға атланып алды ла үҙ юлына саптырып сыҡты ла китте, ти.

Был ҡатын тигәнебеҙ юха йылан булған икән. Һылыу ҡатын ҡиәфәтенә ингән ана шул юха йыландың хәйләһе арҡаһында, Шүлгән, үҙенең кешелеген ғүмергә юғалтып, кейек булып ҡалған. Бер ҡараһаң – айыу, икенсе ҡараһаң – бүре йәки арыҫлан булып йөрөгән-йөрөгән дә, йөрөй торғас, бер күлгә батып үлгән, ти.

Ә Урал тиңдәше юҡ батыр егет булып үҫеп киткән. Ул, атаһы кеүек, һунарға йөрөй башлаған мәлдә генә тирә-яҡты үлем ҡурҡынысы солғаған: күлдәр, йылғалар ҡороған, үлән дәр ҡыуарған, ағас япраҡтары һарғайып бөткән, тын алыуы ауырлашҡан. Кешеләр үлгән, малдар ҡырылған. Донъяны ҡыҙырьп, бөтә тереклекте ҡоротоп йөрөгөн Әжәлгә ҡаршы бер кем бер ни эшләй алмаған.

Урал батыр Әжәлдең үҙен тотоп үлтереү хаҡында хыяллана башлаған, ти. Атаһы уға үҙенең атаһынан ҡалған, һелтәгәндә йәшен уттары сығара торған алмас ҡылысын биргән дә:

– Был ҡылыс менән бөтә нәмәне ҡыйратып була, тик Әжәлде генә үлтереп булмай. Шулай ҙа һин уны ал, кәрәге булыр,– тигән.– Ҡайҙалыр, бик алыҫта Тереһыу тигән бер шишмә ағып ята икән. Ана шул Тереһыуҙың бер тамсыһы үлеп ятҡанды терелтә, ауырып ятҡанды һауыҡтыра, ә Әжәлдең үҙен үлтерә икән. Әжәлде шул шишмә һыуына тотон һалырға кәрәк. Унан ҡотолоу өсөн башҡа әмәл юҡ,– тигән.

Урал, атаһы биргән ҡылысын тағып, башы һуҡҡан яҡҡа сығып китте, ти. Эй китте, эй китте, ти, был, бара торғас, ете юл сатына килеп сыҡты, ти. Шунда ул бер ҡартҡа тап булып:

– Бабай, Тереһыу шишмәһенә ҡайһы юл менән барырға?– тип һораны, ти.

Бабай ете юлдың береһен күрһәткәс, Урал батыр:

Ә ул бынан алыҫмы, нисә көнлөк юл?– тип һораны, ти. Шунан бабай:

– Уныһын инде, балам, мин әйтә алмайым. Ҡырҡ йыл буйы мин ошо ерҙә уҙғынсыларға Тереһыу юлын күрһәтеп торам, иллә-мәгәр ошо ғүмер эсендә унан әйләнеп ҡайтҡан бер кешене күргәнем юҡ әле,– тигән. Быға өҫтәп, бабай йәнә шулай тигән:

– Улым, бер аҙ барғас, йылҡы өйөрөнә осрарһың, шул өйөрҙә бер Аҡбуҙат булыр. Булдыра алһаң, шуны менеп ал.

Урал батыр, бабай менән хушлашып-аманлашып, Тереһыу юлы менән китеп барҙы, ти. Китә торғас, теге бабай әйткән йылҡы өйөрөнә барып сыҡты, ти. Ҡараһа – йылҡы өйөрө араһында:

Башы югән күрмәгән,

һыртына эйәр теймәгән;

Ҡолағын беҙҙәй ҡаҙаған,

Ялын ҡыҙҙай тараған;

Ҡарсыға түш, тар бөйөр,

Еңел, текә тояҡлы;

Һарымһаҡтай аҙаулы,

Ҡыҫыр йылан тамаҡлы;

Урайы ҡуш, яңағы ас,

Ҡыйғыр-бөркөт ҡабаҡлы;

Муйындары бер ҡолас,

Ҡыйғас ҡамыш ҡолаҡлы;

Алғыр бүре күҙендөй,

К үҙ бәбәген сылатыр;

Елһә, ҡоштай өлпәйеп,

Артында саң уйнатыр

Аҡбуҙат тора ине, ти.

Урал Аҡбуҙатҡа иҫе китеп ҡарап торҙо-торҙо ла әкрнн генә янына барҙы, ти. Аҡбуҙат бер боролоп ҡараны ла ятһынмай нитмәй тик торҙо, ти. Шунан Урал йәһәт кенә Аҡбуҙҙы менеп алып, саптырып китмәксе булғайны, Аҡбуҙ асыуланып Уралды шул тиклем бейеккә сөйөп ебәрҙе, ти, кем, теге атылып төшөп, биленә тиклем ергә батты, ти. Урал тырышып-тырмашып батҡан еренән сыҡты ла яңынан Аҡбуҙатҡа барып атланды, ти. Аҡбуҙ Уралды йәнә сойорғотоп ебәрҙе, ти. Был юлы Урал ергә тубыҡтан батты, ти. Ул тағы тырышып-тырмашып тора һалды ла йәнә Аҡбуҙға атланып, уға талпан һымаҡ йәбешеп алды, ти. Аҡбуҙ, күпме генә тырышмаһын, был юлы өҫтөндәге Уралды осортоп төшөрә алманы, ти. Шунан Аҡбуҙ Уралды баш тартҡан яҡҡа ҡарап елдереп алып китте, ти.

Эй бара, ти, Урал, эй бара, ти. Оҙон-оҙон яландарҙы, тау-таш ерҙәрҙе, соҡор-саҡыр урындарҙы үтте, ти. Бер ҡара урмандың уртаһына еткәс, Аҡбуҙ туҡтаны, ә Урал, ни булды икән, тип, ергә һикереп төштө, ти. Шул ваҡыт Аҡбуҙ, телгә килеп: «Беҙ хәҙер Тереһыу юлын бүлеп ятыр туғыҙ башлы дейеү пәрейе янына килеп еттек, һиңә уның менән алышырға тура килер. Ялымдан өс бөртөк ҡылымды алып ҡал. Кәрәк булһам, шуларҙы өтөрһөң дә, мин килеп етермен»,– тип әйтте, ти.

Урал Аҡбуҙҙың өс бөртөк ҡылын өҙөп алды, ә Аҡбуҙ шунда уҡ юҡ та булды, ти.

Урал, ни эшләргә, ҡайҙа барырға, тип аптырап торғанда, арҡаһына ауыр тоҡ йөкмәгән бик һылыу бер ҡыҙ уҙып барғанын күреп ҡала. Урал, ҡыҙҙы туҡтатып:

– Эй, һылыу, ҡайҙа китеп бараһың? Тоғоңда нимә ул, бик ауыр күренә?– тип һорай.

Шунан ҡыҙ илай-илай үҙ ҡайғыһын һөйләп бирә. Ҡарағаш исемле был ҡыҙҙы күптән түгел генә дейеү урлап алып килеп, үҙенә ҡол иткән икән. Ҡарағаш, туғыҙ башлы дейеүҙең туғыҙ балаһына уйнар әсән, иртәнән кискә саҡлы йылға буйынан ҡырсынташ ташый икән. Урал, ҡыҙҙы йәлләп китеп:

– Ҡана, һылыу, үҙем күтәрәйем,– тигәйне, Ҡарағаш уға:

– Юҡ-юҡ, егет, минең менән бөргө бараһы булма, дейеү һиҙеп ҡалһа, үҙеңде шунда уҡ юҡ итер бит!– тип әйтте, ти.

Әммә Урал, үҙенекен итеп, таш тултырылган тоҡто туғыҙ башлы дейеүҙең туғыҙ балаһы йыйылышып торған урынға хәтле күтәреп алып бара. Уралдың ташты ергә ҡойоуы була – дейеү балаларының бер-береһенә таш атышып уйнап китеүҙәре була. Улар атышып уйнаған арала Урал эргәләге бер ҡарама ботағына бау менән ат башы хәтле бер таш аҫып ҡуя ла үҙе, ҡасып-боҫоп ҡына, дейеү йәшәгән мәмерйә алдына үтеп китә.

Дейеү балаларының уйындары оҙаҡҡа бармай – таштары төрлө яҡҡа атылып, юғалып бөтә. Шунан улар оҙон бау менән ҡарамаға аҫып ҡуйылған ҙур ташты күреп ҡалып, шуның тирәһенә йыйылалар. Береһе, мәрәкә күреп, ташты атындырып ебәрә, таш кире килеп, тегене һуғып йыға. Дейеү малайы йығылған урынынан асыуланып тора һалып, ташты бөтә көсө менән осорта һуҡҡайны, таш был юлы дейеү малайының башын иҙә һуғып ук ҡуйҙы, ти. Башы ярылған туғанының үсен алмаҡ булын, ташты дейеүҙең икенсе малайы һуғып ебәрә. Ләкин уныһы ла шунда уҡ, башы ярылып, йән бирә. Туғыҙ башлы дейеүҙең туғыҙ балаһы ошолай, береһе артынан береһе ҡырыла торһон, беҙ дейеүҙең үҙенә күсәйек әле.

Юлдың тауҙы киҫеп үткән ерендә генә, бер ҡараңғы мәмерйә алдында, туғыҙ башлы дейеү ята, ти. Тирә-юне әҙәм һөйәктәре менән тулы, ти. Урал батыр алыҫтан уҡ:

– Эй. дейеү, юл бир, мин Тереһыуға китеп барам! – тип һөрәнләй.

Дейеү быға бер ҙә иҫе китмәй генә, юлға арҡыры төшкән көйө ята бирҙе, ти. Урал батыр йәнә: «Юл бир!»– тип ҡысҡырғайны, дейеү, асыуы килеп. Уралды тыны менән үҙенә тартып ала башланы, ти. Урал батыр дейеү ҡырына килеп баҫҡанын һиҙмәй ҙа ҡалды, тп. Шулай ҙа ҡаушап ҡалмаған. Дейеүгә ул:

– Алыштанмы, сабыштанмы?– тигән.

Дейеү, бындай ҡыйыу егеттәрҙе бик күп күреп тә, бығаса һис тә еңелмәгәнлектән, бер ҙә иҫе китмәй генә:

– Минең өсөн барыбер. Нисек үлергә теләһәң, шулай булһын,– тип яуап ҡайтарған.

Шунан былар тауҙың иң ҡалҡыу еренә менеп алдылар ҙа тирләп-бешеп көрәшә башланылар, ти. Эй көрәшәләр, эй көрәшәләр, ти, былар, көрәшә торғас, төш ауып, көн кискә һарҡты, ти. Бына бер заман дейеү Уралды күтәреп алып ырғытты, Урал биленән ергә батты, ти. Шунан дейеү уны батҡан еренән тартып сығарҙы ла. йәнә көрәшә башланылар, ти. Дейеү Уралды йәнә атып бәрҙе, ти. Был юлы инде Урал муйынынан ергә батты, ти. Дейеү уны ике ҡолағынан тотоп тартып сығарҙы ла, яңынан көрәшә башланылар, ти.

Эй көрәшәләр, ай көрәшәләр, ти, былар, көрәшә торғас, кис булып, эңер төшә башланы, ти. Бына бер заман әллә кем булып ирәйеп йөрөгән дейеүҙе Урал елтерәтеп күтәреп алды ла быраҡтырып та ебәрҙе, ти. Дейеү биленән ергә батты, ти. Шунан Урал уны батҡан еренән тартып сығарҙы ла, йәнә көрәшә башланылар, ти. Урал дейеүҙе тағы элеп алды да һелкеп һалды, ти. Был юлы дейеү муйынынан ергә батып, туғыҙ башы туғыҙ яҡҡа ҡарап һерәйеп ҡалды, ти. Урал дейеүҙе тартып сығарҙы ла, яңынан көрәшә башланылар, ти. Дейеү алан-йолан ҡаранырға ла өлгөрмәне, Урал уны ҡапыл элеп алып, йән асыуы менән шул хәтле атып бәрҙе, ти, дейеү ергә һеңде ла ҡуйҙы, ти. Яуыз дейеүҙең башына ҡиәмәт килеүе шул булды, ти.

Ҡарағаш, бисара егеттең һөйәктәрен йыйып алып, күмеп ҡуяйымсы тип, тау башына менһә, Уралды һау-сәләмәт көйө күреп, шатлығынан илап ебәрә. Шунан ул, бөтөнләй ғәжәпкә ҡалып:

– Дейеү ҡайҙа китте һуң?– тип һорай. Урал батыр:

Дейеүҙе мин ергә һеңдерә һуҡтым, – тил әйтеп тә өлгөрмәй, улар баҫып торған урындан өс-дүрт аҙым ғына ситтәрәк бөркөлөп-бөркөлөп төтөн күтәрелеп сыға, ә төтөн артынан ялҡын сыға башлай.

Быны күреп, Ҡарағаштың:

– Был ни хәл?– тип һорауына, Урал батыр:

– Мин ошо урында дейеүҙе ер аҫтына тыҡҡайным. Ер был хәшәрәттең емтеген үҙенең ҡуйынына алыуҙан ерәнде, күрәһең. Бына шуға күрә ул янып, төтөнө сығып ята,– тип яуап бирә.

Был тау ошо яныуынан туҡтамаҫ була. Шул көндән алып уны Янғантау тип йөрөтә башлайҙар.

Дейеүҙең башына еткәс, Урал батыр был тау башында оҙаҡ тормай; кеҫәһенән теге өс бөртөк ҡылды алып өтөүе була – Аҡбуҙаттың ҡаршыға тып итеп килеп баҫыуы була. Шунан Урал батыр, Ҡарағашты үҙе менән бергә ат өҫтөнә ултыртып, Тереһыу юлы менән саптырып китеп тә бара.

Эй баралар, ти, былар, эй баралар, ти. Оҙон-оҙон яландарҙы, таулы-ташлы ерҙәрҙе, соҡор-саҡыр урындарҙы үттеләр, ти. Бара торғас, Аҡбуҙат туҡтаны ла, телгә килеп: «Беҙ хәҙер Тереһыуға яҡынлаштыҡ. Әммә уның юлын ун ике башлы дейеү пәрейе бүлеп ята. Һиңә уның менән алышырға тура килер. Ялымдан өс бөртөк ҡылымды алып ҡал. Кәрәк булһам, шуларҙы өтөрһөң дә, мин килеп тә етермен»,– ти.

Урал Аҡбуҙҙың өс бөртөк ҡылын өҙөп ала, ә Аҡбуҙ шул арала юҡ та була. Шунан Урал Ҡарағашҡа:

– Һин ошо ерҙә мине көтөп тор, дейеүҙең башына еткәс, килеп алырмын. Бына һиңә ҡурайымды ҡалдырам. Юлым уңһа, ҡурай осонан һөт тамыр, уңмаһа, ҡан тамыр,– тип дейеү менән алышырға китә.

Бына алда Тереһыу сылтырап ағып ята, ти. Ул тауҙан ағып сыға ла шунда уҡ әллә ҡайҙа, ер аҫтына китеп юҡ та була икән. Тереһыуҙы өйөм-өйөм әҙәм һөйәктәре уратып алған. Ауырыуҙы һауыҡтыра, һауҙы үлемһеҙ итә торған был шишмәне, бер тамсы һыуын да бирмәйенсә, ун ике башлы ҡарт дейеү үҙе һаҡлап ята икән. Урал батыр күҙ күреме ерҙән үк:

– Эй, дейеү, юл бир, мин Тереһыу алырға килдем!– тип һөрәнләй.

Дейеү, бер ҙә ыжламайынса, Тереһыу алдында ҡуҙғалмай ята бирә. Урал батыр йәнә: «Юл бир!»– тип ҡысҡыра, ә дейеү, асыуы килеп, Уралды тыны менән үҙенө тартып ала башлай. Урал батыр дейеү ҡашына килеп баҫҡанын һиҙмәй ҙә ҡала. Шунда ла ҡаушап ҡалмай. Ул дейеүгә: Алыштанмы, сабыштанмы?– ти.

Дейеү, бындай ҡыйыу егеттәрҙе байтаҡ күреп тә, бығаса һис тә еңелмәгәнлектән, бер ҙә иҫе китмәй генә:

– Минең өсөн барыбер. Нисек үлергә теләһәң, шулай булһын,– тип яуап ҡайтара. Урал батыр:

Ярай, улай булһа,– тип, билендәге алмас ҡылысын һурып алып, уңлы-һуллы сатрашлап һелтәгәйне, тирә-яҡҡа йәшен уттары сәселеп китте, ә дейеүҙең күҙҙәре шунан сағылып торҙо, ти. Урал: «Ярай, улай булһа»,– тип йәнә бер тапҡыр әйтте лә ҡылысы менән дейеүҙе тураҡлай ҙа башланы, ти; ҡылыс һелтәнгән һайын, дейеүҙең ун ике башының береһе ҡырҡылып төшә торҙо, ти.

Был ваҡытта Ҡарағаш ҡулындағы ҡурай осонан һөт тама. Ҡарағаш, быны күреп, бик ныҡ һөйөнә.

Ләкин күп тә үтмәй, дейеүҙең бөтә көсө менән үкереүен ишетеп, тирә-яҡтағы вағыраҡ дейеүҙәр, аждаһалар ярҙамға килә. Урал батыр уларға ла бирешмәй: уның ауыр кәүҙәһен күтәргән аяҡтары, тайшанмайынса, һаман ергә батҡан көйө, башы болотҡа тейерҙәй булып юғары күтәрелгән көйө тора, ә ҡулындағы ҡылысы, йәшен уттары сығарып, уйнап ҡына тора.

Бына бер заман, бөтә дейеүҙәрҙе, аждаһаларҙы ҡыйратып бөттөм тигәндә генә, Урал батырҙың өҫтөнә һанһыҙ күп ен-пәрей көтөүе килеп ябырыла,– тын да алдырмайҙар, күҙ ҙә астырмайҙар, бөрөп алып баралар егетте.

Был ваҡытта баяғы ҡурай осонан ҡан тамды, ти. Ҡарағаш, быны күреп, бик ныҡ борсола. Шунан ул, күп уйлап тормай, ҡурайҙы ала ла өҙҙөрөп-өҙҙөрөп әллә ниндәй, ишетер ҡолаҡҡа яғымһыҙ бер бейеү көйөн тарта башлай.

Теге ен-пәрейҙәргә шул ғына кәрәк икән: улар, үҙҙәренең бейеү көйөн ишетеү менән, бөтә донъяларын оноталар, Уралды яңғыҙ ҡалдырып, ҡурай тауышы ишетелгән яҡҡа югерешәләр ҙә шунда барып, тыйыла алмайынса, бейергә керешеп тә китәләр.

Урал батыр, ен-пәрейҙәр донъяһын ҡыйратып, Тереһыу шишмәһен дейеү ҡулынан ҡотҡарҙым, хәҙер инде уның тереклек һыуы кешеләргә булыр, тип шатланып, шишмә эргәһенә килһә, унда бер тамсы ла һыу юҡ икән. Ни өсөн тиһәң, был һуғышта иҫән ҡалған дейеү пәрейҙәре, Тереһыу әҙәм затына ҡалмаһын тип, эсеп ҡоротҡандар икән. Урал батыр шишмә янында күпме генә ултырмаһын, бер тамсы ла һыу сыҡмаған.

Урал батыр быға бик көйөнә. Шулай ҙа уның дейеүҙәрҙе, аждаһа-йыландарҙы пыран-заран килтереп ҡырып ташлауы файҙаһыҙ булмай: бөтә тирә-яҡҡа йәм керә, үләндәр, ағастар йәшәрә, ҡоштар һайраша, кешеләр йөҙөндә шатлыҡ балҡый.

Урал батыр, үҙенең Аҡбуҙын менеп, алдына Ҡарағашты ултыртып ала ла Тереһыуҙы ташлап китеп тә бара. Был урында Урал тураҡлаған дейеү пәрейҙәре, аждаһа-йыландар кәүҙәһенән ҙур бер тау өйөлөп ҡала. Ана шул тауҙы халыҡ телендә Ямантау тип йөрөтә башлайҙар.

Урал менән Ҡарағаш, ирле ҡатынлы булын, донъя көтә башлайҙар. Уларҙың өс улы була: өлкәне – Иҙел, уртансыһы – Яйыҡ, кинйә улдары – Һаҡмар.

Хәҙер инде был тирәгә Әжәл дә һирәк килә. Ни өсөн тиһәң, ул бәһлеүән Урал батырҙан, уның йәшен уты сығарыр ҡылысынан шөрләй икән. Бына шул арҡала халыҡ бик ишәйеп китә. Шул тиклем күбәйә, хатта эсер һыуы ла етмәй башлай. Урал батыр, был ауыр хәлде күреп, берҙән-бер көндө ҡынынан ҡылысын тартып ала ла, баш өҫтөндә өс тапҡыр һелтәп, аяҡ аҫтындағы ерҙе уйҙыра саба, шунан:

Бына ошо ерҙә ҙур һыуҙың башы булыр!– ти. Үҙе шунда уҡ өлкән улы Иҙелде саҡырып килтереп:

– Бар, улым,аяғың тарткан яҡҡа сығып кит тә халыҡ араһында йөрө, иллә-мәгәр берәй ҙур ағым һыуға барып етмәйенсә артыңа әйләнеп ҡарайһы булма!– ти.

Атаһы һымаҡ ауыр кәүҙәле Иҙел, аяғының тәрән эҙен ҡалдыра ҡалдыра, көньяҡҡа ҡарай сығып китте, ти. Атаһы уның артынан күҙ йәштәрен мөлдөрәтеп ҡарап ҡалды, ти. Сөнки ул Иҙелдең кире әйләнеп ҡайтмаясағын белеп тора ине, ти.

Эй бара, ти, Иҙел, эй бара, ти, туҡтап хәл йыйыуҙы ла белмәй, ти. Бик оҙаҡ барғас, уңға ҡайырылып китә, шунан төньяҡҡа юнәлә. Эй китте, ти, Иҙел, эй китте – ай үтте, йыл үтте, шунан ул көнбайышҡа юл тотто, ти. Бара торғас, ҡамышы ҡама менән тулған ҙур бер йылғаға килеп етә был. Шунан Иҙел артына әйләнеп ҡараһа, уның эҙенән киң йылға булып ап-аҡ һыу урғылып ағып килеп, ошо ҡамалы йылғаға ҡоя башланы, ти.

Бына шул көндән алып йәмле Ағиҙел йылғаһы барлыҡҡа килде, ти.

Иҙел батыр оҙон юлға сығып киткән көндө уның атаһы теге ике улын да шундай уҡ шарт менән илгә сығарып ебәрә. Ләкин улар ағаларына ҡарағанда ҡыйыуһыҙыраҡ, түҙемһеҙерәк булалар: Иҙел батыр һымаҡ, бер үҙҙәренең генә шундай оҙон, ауыр юлды үтергә йөрәктөре етмәй.

Һаҡмар, үҙенең тыуып-үҫкән еренән алыҫлаша башлағас, яманһыулап китеп: «Ни эшләп әле мин әллә ниндәй ят ерҙәрҙе япа-яңғыҙым ҡыҙырып йөрөйөм? Яйыҡ ағайыма барайым да ҡушылайым, бергә йөрөүе еңел дә, күңелле лә булыр»,– тип Яйыҡҡа барып ҡушыла.

Ҡайһылай ғына булмаһын, халыҡ Иҙелгә генә түгел, Яйыҡ менән Һаҡмарға ла бөткөһөҙ рәхмәт уҡый, ә Урал батырҙың үҙенә ана шундай данлы улдар үҫтергәне өсөн оҙон ғүмер теләй.

Шулай ҙа йөҙ ҙә бер йәшкә еткән Урал батырҙың ғүмере күп ҡалмаған икән. Уның ҡартайып, хәлһеҙләнә башлауын күптән көтөп йөрөгән Әжәл бик яҡынлашҡан. Бына хәҙер Урал батыр хәл өҫтөндә ята. Уның янында, изгелекле батырыбыҙҙан айырылабыҙ инде, тип ҡайғырышып, бөтә тирә-яҡ халҡы йыйылған. Шул ваҡыт әле генә әллә ҡайҙан ҡайтып төшкән ир уртаһы бер кеше йыйылған халыҡты икегә айырып үтә лә үлем түшәгендә ятҡан Урал батырға:

– Эй, батырҙарҙың батыры Урал атабыҙ, һин түшәккә ятҡан көндө үк мин, халыҡтың һорауы буйынса, һыуын теге заман ен-пәрейҙәр эсеп бөтөрөп киткән Тереһыуға барғайным. Ул бөтөнләй үк ҡороп бөтмәгән икән: мин, унда ете көн, ете төн ултырып, һуңғы тамсыларынан бына бөр мөгөҙ тереклек һыуы йыйып алып ҡайттым. Бына хәҙер шул һыуҙы халыҡ исеменән һиңә бирәм. Ҡәҙерле Урал атабыҙ, һин шул һыуҙы эсеп ебәр ҙә, үлемдең ни икәнен дә белмәйенсә, халыҡ бәхете өсөн мәңге йәшә!– тип мөгөҙҙө түшәктә ятҡан Урал батырға һона.

Тамсыһын да ҡалдырмай эс, Урал батыр!– тип үтенә халыҡ.

Шул мәлдә Урал батыр әкрен генә тороп аяғына баҫа, Тереһыуҙың һуңғы тамсылары һалынған мөгөҙҙө уң ҡулы менән ала, шунан халыҡҡа баш эйеп, рәхмәт белдерә лә мөгөҙҙәге һыуҙы уртлай. Ләкин һыуҙың бер тамсыһын да йотмай, ә бер алдына, бер артына әйләнеп, бер уңға, бер һулға ҡарап – бөтә тирә-яҡҡа бөркөп ебәрә. Шунан үҙе:

– Мин – бер кеше, һеҙ – күп кеше. Мин түгел, ә ер-һыу үлемһеҙ булһын, ерҙә кешеләр шат, рәхәт йәшәһен!– ти.

Урал батыр шулай тип әйтеп бөтөрөүгә, барлыҡ тирә-яҡ үҙгәреп, яңырып китә: аяҡ аҫтына йәм-йәшел үлән түшәлә, ағастар яңы япраҡ яра, ер өҫтөндә төрлө-төрлө еләктәр, ағаста төрлө-төрлө емештәр ҡыҙарып бешә, гөлдәр, сәскә атып, күҙ яуын алып тора, аҫыл ҡоштар килеп һайрай башлай, шылтырап шишмәләр аға, ҡуйы ҡамыш менән уратылған түп-түңәрәк күлдәр барлыҡҡа килә, шул күлдәрҙә, шулай уҡ Ағиҙелгә, Яйыҡҡа, Һаҡмарға килеп ҡушылған яңы йылғаларҙа быға тиклем күренмәгән аҡҡоштар ҡаңғылдашып йөҙә, баш өҫтөндә аҡсарлаҡтар сырылдашып осоп йөрөй башлай.

Бына шул йәмле донъяла кешенең йәшәгеһе килеп кенә тора. Шунда туҡһан йәшлек бер сәсән халыҡ алдына сығып, калҡыуыраҡ ергә баҫып ала ла былай тип һамаҡлай:

Ай тыуған ер, тыуған ер,

Олатайҙар торған ер,

Дүрт аяҡлы януарға

Төйәк булған тыуған ер.

Туғайҙары түшәктәй,

Талы, муйылы ҡурсаҡтай;

Балтырғаны беләктәй,

һарынаһы ҡурай еләктәй;

Сәскәләре мең төҫлө,

Иҫертерлек хуш еҫле,

Йәйрәп ятҡан еребеҙ!

Алпан-толпан атлаған

Айыуы күп еребеҙ;

Алырын аңдып йөрөгән

Бүреһе күп еребеҙ;

Ҡыҫҡа ҡойроҡ, шеш ҡолаҡ

Ҡуяны күп еребеҙ;

Ыҫпай баҫып йөрөгән

Төлкөһө күп еребеҙ;

Балығы аттай тулаған,

Һыуы ярына һыймаған

Йылғаһы күп еребеҙ!

Ай тыуған ер, тыуған ер,

Олатайҙар торған ер;

Йылҡылары сыңырлап,

һыйырҙары мөңөрәп,

Ҡуй-һарығы ҡуңырып,

Көтөү-көтөү йөрөгән ер;

Ятып ҡалған бер бәрәс

Йөҙ ҡуй булып үрсер ер;

Тороп ҡалған яңғыҙ тай

Өйөр булып йөрөр ер;

Атам кейәү булған ер,

Әсәм килен булған ер,

Кендегемде киҫкән ер,

Тәмле һыуын эскән ер!

Ҡарт сәсән ана шулай үҙе йәшәгән ерҙең байлығына, матурлығына һоҡланып ҡобайыр әйтә. Ә тап бына шул ваҡытта Урал батыр үҙе донъя ҡуя.

Халыҡ Урал батырҙы, бик ҙурлап, хөрмәтләп, ҡалҡыуыраҡ бер ергә күмә, шунан һәр кем уның ҡәбере өҫтөнө бер ус тупраҡ һалып сыға. Көн үтә, йыл үтә, Урал батырҙың ҡәберенән кеше өҙөлмәҫ булып китә. Уның ҡәберенә услап-услап һала торғас, шул тиклем күп тупраҡ өйөлә, хатта ҡәбер өҫтөндә бик ҙур бер тау барлыҡҡа килә.

Ана шул тауға халыҡ Урал тигән исем биргән дә инде. Унда Урал батырҙың һөйәктәре әле лә һаҡлана икән. Ҡаҙһаң, Урал тауынан сыға торған бөткөһөҙ күп алтын-көмөш, төрлө-төрлө аҫыл таштар тигәнебеҙ ана шул Урал батырҙың ҡиммәтте һөйәктәре икән ул. Урал батырҙың аҫыл һөйәкгәре һаҡлана биреү генә түгел, хатта уның ҡаны ла һыуынмаған икән әле, тик күп ғүмер үткәнлектән, төҫө-сифаты ғына үҙгәргән икән. Ер майы тигәнебеҙ – тап ана шул оло Урал батырҙың кибеү белмәҫ ҡаны икән ул.

Урал һыуы

Борон-борон заманда түбәһенә ҡараһаң, түбәтәйең төшөрлөк бейек, кеше үткеһеҙ шыр урманлы тау итәгендәге бер ауылда бер ҡарт һунарсы булған, ти, Уның Түҙемғол исемле бер генә улы ла булған.

Түҙемғол үҙе матур, үҙе батыр, ҡыйыу ҙа, сос та булған. Ҡулынан килмәгән эше булмаған уның. Ул бала саҡтан уҡ атаһы менән бергә һунарға йөрөгән. Тауҙағы һәр бер ҡая таш, һәр бер йәнлек һуҡмағы таныш булған уға; хатта ҡайһы тау шишмәһенең ҡайҙан башланып, ҡайҙа барып ҡойоу ына тиклем яҡшы белгән ул.

Берҙән-бер көндө, иптәштәре менән һунарҙа йөрөгәндә, Түҙемғолға урманда ҡунырға тура килгән. Төн урталары еткәс, ҡапыл ел-дауыл күтәрелеп, ағас баштары шаулай башлаған, ҡая таштар, шарлауыҡтар үкергән, күк йөҙөн ҡуйы ҡара болот ҡаплап алған, ти. Шунан һуң ҙур бер болот киҫәге өргә төшөп, йоҡлап ятҡан Түҙемғолдо биләүҙәге бала кеүек итеп ураған да һауаға күтәреп алып киткән. Бер заман йоҡоһонан уянып, тирә-яғына ҡараһа, Түҙемғол бөтөнләй ят ерҙә ята икән. Уны шулай дейеү пәрейе Ҡафтау артына алып киткән.

Был дейеүҙең өс ҡыҙы бар икән. Ул ана шул ҡыҙҙарын саҡырып алған да, уйын-көлкө, мәҙәк һүҙҙәр менән егеттеңкүңелен асырға ҡушҡан. Ҡыҙҙар, егеттең матурлығын күреп, хайран ҡалған, ти. Уны хозур бер ҙур һарай эсенә алып инеп, һыйлай башлағандар; йыр, бейеү, уйын-көлкө менән күңелен асырға тырышҡандар. Ә Түҙемғол, быға бер ҙә иҫе китмәйенсә, ашамай-эсмәй, өндәшмәй-нитмәй, бойоғоп тик ултыра икән. Дейеү ҡыҙҙары бер нисек тә егеттең күңелен таба алмағандар. Шунан дейеү, үҙе килеп:

– Егет, ниңә һин былай бойоҡ? Ашамайһың-эсмәйһең, йыр ҙа тыңламайһың,– тигән.– Мин бит һинең үҫеп, батыр булыуыңды оҙаҡ көттөм. Ни өсөн тиһәң, минең батшалығымды һаҡларлыҡ, ғәскәремде яуға алып барырлыҡ бер кемем дә юҡ. Миңә тоғро хеҙмәт итһәң, теләгән бер ҡыҙымды бирермен. Күрәһеңме, минең байлығым ҡайһылай күп? Ни теләйһең, шуны алырһың, бөтә батшаларҙан да байыраҡ йәшәрһең,– тигән.

Түҙемғол дейеүҙең һүҙҙәрен тыңлап торған да:

– Миңә һинең байлығың да, ҡыҙҙарың да кәрәкмәй,– тигән.– Һинең донъянан айырылған һарайыңда йәшәгем килмәй, тыуған еремә кире ҡайтар мине. Беҙҙең тауҙарыбыҙ һинең һарайҙарыңдан бейегерәк, болондарыбыҙ һинең бынау келәмдәреңдән дә матур, урмандарыбыҙ һинең гөл баҡсаңдан йәмлерәк, шишмәләребеҙҙең һыуы саф, тәмле, кешегә көс биреп тора,– тигән.

– Иҫең киткән икән юҡҡа!– тигән дейеү.– Бик кәрәк булһа, мин һинең тауыңды ла, урманыңды ла бөтә йылғаһы-ние менән бергә бына ошонда килтерәм дә ҡуям!

Дейеү кис менән үҙенең бөтә хеҙмәтселәрен, ҡолдарын йыйып алған да бер төн эсендә бейек тау өйөргә ҡушҡан. Иртән тороуға түбәһе болоттарға теймәле бейек тау яһап та ҡуйылған. Тик уның битләүендә бер генә ағас әҫәре лә, бер бөртөк үлән дә булмаған.

Түҙемғол ана шул яланғас тау башына менгән. Шул саҡта үҙенең тыуып-үҫкән ерҙәре – Урал урмандарында һунарға йөрөгән, йылғаларында балыҡ ҡармаҡлаған саҡтары иҫенә төшкән. Уға бик яманһыу булып киткән, үҙе лә һиҙмәҫтән, моңло итеп, бына ошолай йырлап ебәргән ул:

Иҫтәремдән сыҡмай Уралҡайым,

Шишмәләре, сахра, туғайы.

Йәннәт төҫөн биргән сәскәләре,

Һандуғастай моңло ҡурайы.

Тыуған да ғына үҫкән төйәккәйем

Урал буйы, ҡыҙрым сауҡа икән.

Уралҡайҙы һағынып, бер йырлаһаң,

Күңелдәргә үҙе лә зауҡы икән.

Дейеү был йырҙы тыңлап торған. Шунан ул кисә эшләткән тауын Түҙемғолдоң тыуған ерендәге кеүек итеп үҙгәртергә булған. Уның бойороғо менән ҡолдар тау битләүенә урмандар үҫтереп, төрлө йәнлектәр, ҡоштар ебәргәндәр; тау шишмәләреағып ятҡан. Ләкин был да Урал егетенең күңелен аса алмаған. Ул һаман моңланып йырлаған да йырлаған:

Һары ҡамыш беҙҙең күлдәрҙә,

Шау-шыу килә таты елдәрҙә.

Күлдән генә алған балыҡ кеүек,

Ғәзиз башым сит-ят илдәрҙә.

Шунан Түҙемғол Ҡафтау артындағы был дейеү батшалығынан ҡасып китмәксе булған, ти. Бер тапҡыр ҡасып ҡараған, ике, өс тапҡыр ҡасып ҡараған, ләкин дейеүҙең хеҙмәтселәре уны ярты юлда тотоп, гел генә кире алып ҡайтып торғандар. һуңынан, дейеүҙең әмере буйынса, уны ҡул-аяҡтарын сынйырлап, ҡараңғы зинданға ябып уҡ ҡуйғандар, ти.

Хәтһеҙ көндәр үткәс, дейеү Түҙемғолдо ябылған еренән сығарған да:

– Йә, егет, инде миңә хеҙмәт итәһеңме?– тигән.

– Юҡ!– тип яуап биргән Түҙемғол.

Шунан һуң дейеү уны һуңғы тапҡыр һынап ҡарарға булған. Түҙемғолдоң ҡул-аяғын сынйырҙан алып:

– Мин һине, егет, туҡмап үлтермәйем, һин минең күҙ алдымда тонсоғоп үләсәкһең, – тигән. – Минең батшалығымдың һауаһы шундай: кем дә кем миңә буйһона – шул иркен тын алып, рәхәт йәшәй; кем дә кем -буйһонмай – ул кеше минең һауанан тыны ҡыҫылып, интегеп үлә. Ҡайһыһына ризаһың: миңә тоғро хеҙмәт итеп йәшәргәме әллә тонсоғоп үлергәме?– тигән.

– Үлергә,– тигән Түҙемғол.

Шул ваҡыт асыуынан ярһыған дейеү, үҙенең тау шишмәһенә ятып, күп итеп һыу уртлап алған да, бер алдына, бер артына ҡарап, бер Һулға, бер уңға боролоп, ауыҙындағы һыуҙы бөркөп ебәргән. Шунан һауа томраланып, тынды ҡура торған булып киткән, ти.

Дейеү, үҙе тағы ла еңелерәк тын алып:

– Ләкин һин тиҙ генә үлеп ҡотола алмайһың әле! Тәүҙә өс көн башың әйләнеп, күҙ алдарың ҡараңғыланып, әлһерәп йөрөйһөң, шунан өс көн юнләп тын ала алмай, интегеп ятаһың, ә етенсе көндө инде тонсоғоп үләһең – тигән дә китеп тә барған.

Бер ағас төбөндә иҫәңгерәп ятҡанда, Түҙемғол эргәһенә йөҙ йәшәр бер әбей килен, уны дейеүгә буйһонмағаны өсөн маҡтаған. Шунан үҙенең кем икәнен һөйләп биргән. Был әбейҙе һылыу ҡыҙ булып етеп килгән сағында ғына ана шул дейеү урлап алып киткән икән. Дейеү уға ла Түҙемғолға ҡуйған шартты ҡуйған, әбей, үлемдән ҡурҡып, дейеүгә хеҙмәт итеп йәшәргә риза булған.

Бында минең хәлде белә торған кеше лә бар икән әле тип, Түҙемғол бик ҡыуанған. Шунан әбейҙән:

– Һин бында нимә эшләйһең һуң, әбей?– тип һораған. Әбей, көрһөнөп:

– Һорама инде, улым,– тигән.– Анау йылға төбөндәге ҡомдо яр башына сығарып, ҡояшта киптерәм, кипкәс, яңынан йылғаға һибәм. Шунан ҡомдо ҡайтанан йылға төбөнән алып, ярҙа киптерәм дә, кипкәс, тағы йылғаға ташлайым. Бөтә ғүмерем бына шулай заяға үтте минең,– тип иларға иткәйне, күҙенән бер бөртөк тә йәш сыҡманы, ти. Шунан был әбей Түҙемғолға:

– Һин, улым, бик түҙем күренәһең, үҙ һүҙеңдә ныҡ тор, дейеүгә бирешмә, ә мин һине ҡотҡарыу әмәлен табырға тырышырмын,– тигән дә юҡ та булған.

Йөҙ йәшәр әбей дейеү янына барып:

– Беҙҙең эштәр бик мөшкөл бит әле, шуны беләһеңме икән?– тип кәңәш бирә башлаған. – Туғыҙ башлы улың яуҙан әйләнеп ҡайтманы, ете башлы туғаныңды былтыр уҡ тураҡлап киттеләр. Бер үҙең генә тороп ҡалдың. Үҙең-һайлап алып ҡайтҡан теге егет тә яйға килмәне, хәҙер ана тонсоғоп ята. Бөтә батшалығыңды килеп ҡыйратып китөүҙәре бар. Хуп күрһәң, минең шундай кәңәшем бар: миңә берәй ергә барып, бына тигән ике-өс батыр алып ҡайтырға рөхсәт ит. Бына шунан һуң ҡурҡыу белмәй йәшәр инек, – тигән.

Әбейҙең һүҙҙәренә яуап бик тиҙ генә булмаған. Ни өсөн тиһәң, дейеү үҙенең ун ике башындағы барлы-юҡлы аҡылын йөрөтөп уйлағансы, көн үтеп, кис булған, ти. Шунан ул, баяғы әбейҙең әйткән кәңәшенә ҡушылып, кирелеп баҫҡан да, ауыҙып ҙур итеп асып, өс тапҡыр иҫнәгән. Шул саҡ уның эргәһенә туғыҙ юрған ҙурлығы ҡуйы болот килеп төшкән. Әбей шул болотҡа уранып, баш тартҡан яҡҡа осоп та киткән.

Дейеү ҡулында йөҙ йәшәгән әбей Уралтауҙың иң бейек еренә килеп еткәс, ергә төшөп, болотто ҙур бер ағас башына элеп ҡуйған да, тау итәгенә төшөп, Түҙемғолдоң атаһы торған ауылды эҙләп киткән. Барып тапһа, Түҙемғолдоң ҡартлыҡтан да, улы ғәйеп булыу ҡайғыһынан да мәлйерәп бөткән атаһы иҫән икән әле, ти.

Әбей Түҙемғолдоң атаһына бөтә хәлдә нисек булһа, шулай, түкмәй-сәсмәй, энәһенән ебенәсә һөйләп биргән. Шунан Түҙемғолдоң атаһы, тирә-яҡтың батыр аҙаматтарын саҡырып,. Ҡафтау артына барып, ун ике башлы дейеүҙе ҡыйратып, Түҙемғолдо алып ҡайтыу кәрәклеген әйткән. Аҙаматтар шундай эште көтөп, ярһынып ҡына торғандар икән. Түҙемғолдоң атаһы баш аҙаматҡа, улыма эсерерһегеҙ, тип, Яйыҡтан бер шешә һыу ҙа тултырып алып биргән, ти.

Урал тауына күтәрелгәс, баяғы әбей аҙаматтарға:

– Фәлән ҡарама тәңгәленә еткәс, аттарығыҙҙың бер бөртөк ялын тартырһығыҙ, Ҡафтауҙың фәлән ерен артылғанда ҡындан ҡылыстарығыҙҙы сығарып, ҡояшта ялтыратырһығыҙ,– тигән. Үҙе ағас башына элеп ҡалдырған болотона ултырып алған да китеп тә барған.

Аҙаматтар, әбей әйткән ҡарама тәңгәленә еткәс, аттарының бер бөртөк ялдарынан тартҡандар икән, аттар ҡанатлы толпар булып осҡандар; Ҡафтауҙы артылғанда ҡылыстарын һурып алғандар икән, йөҙ һыбайлы күрер күҙгә биш йөҙ булып күренә башланы, ти.

Ҡораллы аҙаматтар дейеү батшалығына ер һелкетеп, донъя шаулатып килеп еткәндәр, ти, бер заман, дейеү ни эшләргә белмәй тора икән.

Аҙаматтарҙың бер нисәһе Түҙемғолдо эҙләп киткән, ҡалғандары дейеүҙең һарайын ҡамап алды, ти.

Түҙемғол шул уҡ ағас төбөндә етенсе көн инде үлем көтөп ята икән. Ул хәҙер бөтөнләй хәлһеҙ, иҫен юғалтҡан, ирендәре кипкән, күҙҙәре йомоҡ, тауыш-тыны юҡ икән. Дейеү әйткән үлем сәғәте бөтөнләй килеп еткән икән. Шул ваҡыт аҙаматтарҙың башлығы Түҙемғолдоң атаһы биреп ебәргән шешәләге һыу менән Түҙемғолдоң ирендәрен сылатҡан икән – ирендәре ҡыймылдай башлаған, һыуҙы бер йотторһа – егеттең күҙҙәре асылған, икенсе тапҡыр йотторһа – иркенләп тын ала башлаған, тағы бер тапҡыр йотторған икән – иҫенә килеп, тороп уҡ ултырған. Шунан инде шешәне үҙе тотоп, ярты һыуҙы эскәйне – бөтөнләй сәләмәтләнеп, көс-хәл кереп, аяғына баҫып, иптәштәренә үлемдән алып ҡалғандары өсөн ҙур рәхмәттер әйтеп, улар менән күрешеп сыҡты, ти.

Түҙемғол шау-шыу килгән яҡҡа боролоп ҡараһа, уны ҡотҡарырға килгән аҙаматтарҙың күбеһе дейеүҙе уратып алған. Түңәрәк эсендә дейеү шарҡылдап көлөп тора, ә аҙаматтар уға яҡын да бара алмайҙар, ти. Ни өсөн тиһәң, саф һауа етмәүҙән тындары ҡыҫылып, улар берәм-берәм аяҡтан йығылып ҡына торалар икән. Быны күреп торған Түҙемғол атаһы ебәргән һыуҙы дүрт тапҡыр уртлап, бер алдына, бер артына ҡарап, бер уң яғына, бер һул яғына әйләнеп, ауыҙындағы һыуҙы бөркөп ебәргән икән, шунда уҡ тонсоҡторғос һауа бөтөп, тирә-яҡты Урал буйындағы саф һауа солғап алған, ә аҙаматтарға көс-хәл инеп, элеккесә батырланып киткән, ти. Шуға бәрәбәр дейеүҙең ғәйрәте кәмей башланы, ти.

Түҙемғолдоң ҡушыуы буйынса, иптәштәре дейеү һарайындағы бөтә байлыҡты бер ергә йыйып өйҙөләр, зиндандағы тотҡондарҙы иреккә сығарҙылар, ә дейеүҙең үҙен ҡыҙыҡ итергә булдылар, ти.

Түҙемғол баяғы әбейҙән:

– Дейеүгә ниндәй яза бирәбеҙ?– тип һораған.

Әбей:

– Тәүҙә мин эшләгән эште эшләтәйек, шунан үҙен тураҡлап ташларбыҙ,– тигән.

Шунан былар дейеүҙән йылға төбөндәге ҡомдо яр башына сығартып, ҡояшта киптертә, кипкәс, яңынан йылғаға ҡойҙорта башланылар, шунан ул ҡомдо, яңынан киптереп, йәнә һыуға түктерттеләр, ти. Был мәғәнәһеҙ эш иртәнән кискә тиклем барған. Дейеү йән тиргә төшөп, арып-талып бөткән, ҡомдо ла илке-һалҡы ғына ташый башлаған, ти. Шунан Тғҙемғол үҙенең булат ҡылысы менән дейеүҙең ике башын бер юлы сабып өҙҙө, ти.

Шул ерҙә дейеү ялынып-ялбарып:

– Йылғама ятып ике генә йотом һыу эсәйемсе!– тип һораған.

Түҙемғол рөхсәт иткәс, дейеүҙең бысраҡ йылға һыуын ике йотоуы булған – ҡырҡылған ике башы үҙ урындарына килеп тә ултырҙы, дейеү үҙе хәлләнеп китте, ти.

Дейеүҙән бындай әште эшләтеүҙең насар икәнлеген белгәс, Түҙемғол дейеүгә үҙе ете көн һауа етмәй интегеп ятҡан ағас төбөнә ултырырға ҡушҡан. Дейеү шунда ултырғас:

– Бигерәк һыуһаным, берәй генә мискә һыу бирер инегеҙ?– ти икән.

Үҙенең йылғаһынан шулай бер мискә һыу эсеп алып, бөтөнләй ғәйрәтләнеп китергә лә тегеләрҙе ҡыйратып ташларға иҫәбе бар икән был дейеүҙең.

Түҙемғол дейеүгә:

– Мин һиңә һыу бирермен. Тик һин миңә теге болотоңдо ғына бына шунда төшөрт!– тигән.

Көсө кәмегәндән-кәмей барған дейеү быға риза булып, ултырған ерҙән генә ауыҙын ҙур итеп асып, өс тапҡыр иҫнәгәйне, туғыҙ юрған ҙурлығы ҡуйы болот ергә төшөп йәйелде лә ятты, ти. Шунан Түҙемғол үҙен үлемдән ҡотҡарышҡан баяғы йөҙ йәшәр әбейҙе саҡырып алып:

– Әбей, хәҙер һинең дүрт яғың ҡибла. Ошо болотҡа ултырып теләгән ереңә кит, һин хәҙер ирекле!– тигән.

Йөҙ йәшәр әбей быға бик ныҡ шатланған, хатта әллә ҡасан кибеп бөткән күҙ йәштәре лә янынан сығып, шатлыҡтан тәгәрәй башланы, ти. Түҙемғол менән уның аҙаматтарына күп рәхмәттәр әйтеп, ҙур теләктәр теләп, теге болотҡа уранып, баш тартҡан яҡҡа осоп китеп тә барҙы, ти.

Түҙемғол, дейеүгә боролоп:

– Бына хәҙер һиңә һыу эсергәндә лә ярай. Тиҙҙән бер мискә һыу килтерерҙәр, ә хәҙергә ошо һыуҙы йотоп тор – тамағың бик кипкәндер,– тип, атаһы ебәргән шешәләге әле эселеп бөтмәгән һыуҙы биргән.

Был һыу дейеүҙең тамағын сылатырлыҡ ҡына булһа ла үҙ эшен эшләгән. Яйыҡ йылғаһының саф һыуынан дейеүҙең бөтөнләй тыны ҡыҫылып, тонсоғоп үлеп ҡалды, шул арала Түҙемғол үҙенең иптәштәре менән дейеүҙең урлап йыйған бөтә байлығын аттарына тейәп алып, тыуған илдәренә ҡайтып киттеләр, ти.

Алп батыр

Борон-борон заманда Ағиҙел буйында бер бабай менән әбей йәшәгән, ти. Бабай һунарға йөрөгән, әбей орсоҡ иләп, киндер һуҡҡан. Шулай бергә ғүмер иткәндәр, оло йәшкә еткәндәр. Әйләнеп ҡараһалар: ғүмер үткән, бер ҙә балалары булмаған. Үҙҙәре үлгәс, иҫкә төшөрөрлек кеше лә юҡ. Шунан бабай бик ҡайғырған да, уҡ-һаҙағын алып, балтаһын билгә тағып, сығып киткән. Эй киткән был, эй киткән, бер тау битләсенә барып еткән. Шунда ял итергә ултырған. Ултыра торғас, был йоҡомһорап киткән. Бабай шул ерҙә бер төш күргән. Төшөндә уға ошо тауҙың хужаһы килеп сыҡҡан.

– Эй, бабай, – тигән был, – ни эшләп бик бойоғоп киттең?

Ҡарт яуап биргән:

– Донъяла нисәмә йыл йәшәнем, бер улым да булманы. Үлеп китһәм, атым да, затым да юҡҡа сыға. Шуның өсөн ҡайғырам, – тигән.

Теге тау хужаһы әйткән:

– Бер йән үлмәй, бер йән тыумай. Әгәр донъялыҡта ул алһаң, үҙең донъянан китергә тейеш булаһың.

Ҡарт риза булған. Шунан теге тау хужаһы таш артына инеп юғалған. Бабай ултырып уйға ҡалған. Шунан һуң күп тә үтмәй, бабай башын һөйкәп ултырған таш ҡыймылдай башлаған. Бабай уянып киткән дә, билендәге балтаһын алып, ташҡа һуҡҡан. Таш ярылып киткән. Таш эсенән, тауҙы ярып, бик таҙа бер егет килеп сыҡҡан.

Бабай аптырап ҡалған. Егет, йылмая биреп, ҡарт янына килгән дә әйткән:

– Бына мин һиңә ул булып килдем, – тигән.

– Әйҙүк, улым,– тигән ҡарт, теге егетте ҡосаҡлап алған.– Мин һине ғүмерем буйы көткәйнем.

Егет бик килбәтле, үҙе бик мөһабәт, ҙур кәүҙәле икән. Бармаҡтары беләктәй, ти, уның. Беләктәре бүрәнәләй, аяҡтары кәмәләй, яурыны яландай киң, кәүҙәһе имәндән ныҡ, ти.

– Мә улым, әләйһәң, минең ҡоралдарымды ал, – тип әйткән, ти, шунда бабай, малайына янында ятҡан уҡ-һаҙағын алып, билендәге балтаһын һалып биргән, ти.

Егет әйткән:

– Атай, был ҡоралдарың үҙеңдә торһон. Миңә икенсене – ҙурыраҡты яһап алайыҡ, – тигән.

Ҡарт әйткән:

– Юҡ, улым, был уҡ-һаҙаҡ менән балта миңә олатайыңдан ҡалған. Уларҙы мин һиңә тапшырам, – тигән. – Былар хәҙер һинеке булһын, мә ал, уғың менән ҡош ауларһың, балтаң менән урман ҡырҡырһың, – тигән.

Егет риза булып алған да ҡарттың һаҙағынан бер ук алып, йәйәһен киреп, керешен тарта башлаған. Әҙ генә тартайым тиһә, йәйәһе шартлап һынған да сыҡҡан. Йәйәһе шартлап һынған тауышҡа тау һелкенеп киткән, таш емерелеп төшкән, бабай ҙа йығылып киткән.

– Алп!.. – тип ниҙер әйтмәк булған да бабай, шунда йән биргән.

Егет тәүҙә аптырап киткән. Шунан ни, ни эшләһен инде, атаһын ҡәҙерләп кенә күмгән дә, балтаһын алып, ташҡа ҡайрап үткерләгән дә, сәс бәкеһе кеүек кенә итеп усына һалып, урманға инеп киткән. Унда бер йыуан оҙон имән ағасы ҡырҡып, үҙенә йәнә яһап алған. Өс айыуҙың тарамышынан кереш яһап тарттырған. Имән ҡырҡып, уҡ яһаған, ул уҡтың башағына осло таш ҡуйған. Шунан донъя гиҙергә сығып киткән.

Уралтауҙың аръяғына сығып, ете аҙым атлаған да туҡтаған. Тегенең аяғы төшкән урындар аҡлан-аҡлан тигеҙ ялан €улып ҡалғандар. Егет шунда хәл йыйырға ултырған. Шул саҡ ҡаршы тауҙан быны бер ҡыҙ күреп ҡалған. Ул хан ҡыҙы икән. Шунда ҙур тирмә ҡороп ята икән. Тирмәһенең ҙурлығы ике өйөр йылҡы һыйырлыҡ булған. Ҡыҙ үҙе лә мөһабәт батыр булған. Егетте күргән дә үҙенә саҡырып алған.

Ҡыҙ әйткән:

– Исемең нисек, егет? – тигән.

Егет аптырап ҡалған. Кешелә исем тигән нәмә булыуын ул белмәй икән.

– Нимә һуң ул исем? – тип һораған, Ҡыҙ йылмайып яуап биргән:

– Бына һиңә кем тип өндәшәләр һуң? - тигән. Егет әйткән:

– Атайым үлер алдынан ғына миңә «Алп» тип өндәшкәйне, – тигән.

Ҡыҙ әйткән:

– Улай булғас, һин Алп батыр булаһың инде, – тигән, – әгәр ҙә көрәштә мине еңә алһаң, мин һиңә ҡатынлыҡҡа барам, – тигән.

Егет, риза булып, көрәш тотҡан. Былар ете көн, ете төн көрәшкәндәр, шунан килеп, Алп батыр ҡыҙҙы еңгән. Алп батыр әйткән:

– Йә, һылыу ҡыҙ, үтә вәғәҙәңде, – тигән. Ҡыҙ әйткән:

– Минең күңелем күптән һиндә, – тигән. – Мин һинеке, һин минеке, көс һынаштыҡ – хәҙер бергә булайыҡ, – тигән.

Егет әйткән:

– Тәүҙә һин миңә исемеңде әйт, һылыу ҡыҙ, – тигән. Ҡыҙ яуап биргән:

– Минең исемем Барһын булыр, – тигән. Егет әйткән:

– Барһын һылыу, Барһын һылыу, йөрәгемде алһын һылыу, – тигән. Килеп ҡыҙҙы ҡосаҡлап алған.

Шунда былар ҡауышҡандар, туй үткәргәндәр, бергә тора башлағандар.

Уларҙың ете улы булған. Ошо ете улынан ете башҡорт ырыуы башланып киткән, ти. Ошо ете ырыу Урал буйын биләп йәшәгән. Алп батыр аяҡ баҫҡан ете аҡлан ошо ете ырыуҙың йәйләүе булып ҡалған, ти.

Алпамыша батыр

Борон заманда бер әбей менән бер бабай булған. Уларҙың һис балалары булмаған. Үҙҙәре бик фәҡир торғандар. Емерелеп бөткән өйҙә йәшәгәндәр. Бабай байҙа эшләгән. «Ҡартайғанда, исмаһам, берәй балабыҙ ҙа юҡ бит», – тип ҡайғырышҡандар былар.

Әмәлгә ҡалғандай, бер ваҡыт быларҙың эштән ҡайтыуына өйҙәрендә бер бала илап ултыра икән.

– Ниндәй бала был?

– Үҙебеҙҙең бала. – Әбей менән бабай би-и-ик шатлана.

– Ниндәй сем бирәбеҙ?

– Әйҙә, Алпамыша тип әйтәйек.

Күрше-күләнде саҡырып, үҙҙәренә күрә исем туйы үткәрәләр. Бала бин таҙа була: көн үҫәһен сәғәт үҫә, йыл үҫәһен ай үҫә. Бер-ике йыл үтеүгә, эшләп йөрөй, атаһына ҡул ярҙам итә.

– Һин, атай, ҡартайғанһың, ял ит. Һинең урыныңа үҙем барып эшләйем, – ти.

Атаһы:

– Балам, йәшһең әле, эшләргә өлгөрөрһөң, – ти. Алпамыша атаһының ай-вайына ҡарамай, эшкә үҙе йөрөй.

Атаһы бик ныҡ шатлана. Ниндәй генә эш булһа ла, малай бик тиҙ, бик һәйбәт эшләй.

Бер саҡ, эшлән норогон сағында, Алпамыша ниндәйҙер батшалыҡта ниндәйҙер майҙан булғанын ишетеп ҡапта. «Атай, миңә бер ат алып бир, – ти.– Бер батшалыҡта майҙан була икән, шунда көрәшкә барам», – ти. Атаһы ҡайғыға төшә.

– Ат алырлыҡ хәл юҡ бит әле, балам, – ти. Алпамыша ике уйлап тормай, ат эҙләргә үҙе сығып китә.

Бер күрше ауылдағы байға бара.

– Берәй атыңды бир миңә, бай, – ти. – Хаҡын берәй ваҡыт түләрмен, – ти.

Бай ҡарышын тормай.

– Анау аранға кер ҙә үҙең теләгән атты һайлап ал, – ти. Алпамыша иң элек сбруй келәтенә кереп, иң яҡшы югән менән ҡамсы һайлап ала. Унан аранға керә. Аттар юшап тора икән. Югән шылтыратҡанға ҡайһы ат ҡараһа, шул ат уныҡы була икән. Югәнде шылтырата был. Бер наса-а-ар ғына ҡорсаңғы ат ҡарай.

– Миңә тура ҡарағас, бәхетем шунандыр, – тип ошо бәләкәй генә тулаҡты тотоп алын сыға. Бик һәйбәт итеп торон эйәрләй. Хәҙер ҡорал да һорай:

– Бай, уҡ-һаҙаҡ, ҡылыс бир миңә, – ти.

Теге бай барын да бирә. Атты етәкләп бик күп ерҙәр үтә. Алпамыша ҡайтыу яғына бара. Ат үҙенән-үҙе ҙурая килә, ҙурая килә, баҡтыһын ҡоя килә. Бара торғас, ат бик яҡшы бер толпарға әйләнә. Ҡайтышлай, бер йылғаға төшөрөп, атын эсереп ала ла менеп ултыра тегенең өҫтөнә. Шул саҡ ат телгә килә:

– Алпамыша батыр, бер һуҡ – тиремә үтер, ике һуҡ – итемә үтер, өс һуҡ – елегемә үтер, – ти.

Алпамыша һуға. Шунан ат тағы телгә килә:

– Күҙеңде йом, батыр, – ти.

Алпамыша күҙен йома. Шул арала күҙ асып йомғансы ат егетте үҙенең ишек алдына килтереп тә ҡуйған була. Инәһе-атаһы ҡаршы сыға.

– Эй балаҡайым, ҡайһы илдәрҙә йөрөнөң, ни михнәттәр күрҙең? – тип илай инәһе.

-- Иламағыҙ, ҡайттым бит инде, – ти Алпамыша батыр.

Шул кисен ҡуна ла иртәгеһен Алпамыша майҙан тотолған батшалыҡҡа китә, Бының барыуына бик күп халыҡ йыйылған була. Көрәш бара икән. Алпамыша, атын ебәреп, үҙе генә барырға итә. Шул саҡ аты әйтә:

– Өс бөртөк ҡылымды алып ҡал. Ни ваҡыт ҡыл үтә һыҙғырһаң, шул ваҡыт килеп етермен яныңа, – ти.

Алпамыша атын ебәрә лә, майҙанға яҡын уҡ килеп, көрәш араһына килеп керә. Тәүҙә бер аҙ ҡарап тора. Бер батырға ҡаршы бер кем дә сыҡмай, ҡурҡалар. Алпамыша батыр:

– Таҫтамалды бирегеҙ, үҙем сығамын, – ти. Бөтөн халыҡ хайран ҡала. Байҙар, мыҫҡыллап:

– Эй, бынау йолҡондонан буламы ни? Ниндәй таҙа-таҙа егеттәр сығып еңә алмайҙар, – тип көләләр.

Бер кешенең һүҙенә ҡарамай, үҙенә-үҙе ҡеүәт биреп, үҙенә-үҙе дәрт биреп, Ҡарабатырға ҡаршы сыға Алпамыша. Ҡарабатыр, ер тырнап, быға килә инде, йәнә лә быны ҡурҡытырға. Былар алышырға тотоналар. Алыша торғас, икеһе лә тубыҡ тиңете ергә баталар. Берҙән-бер ваҡыт теге Ҡарабатырҙы Алпамыша батыр ерҙән һурып алып, күккә сөйөп ебәрә. Ҡарабатыр ергә килеп төшә алмай, Алпамыша батыр тегене ҡулы менән тотоп ала. Ҡайһы халыҡ ҡысҡыра:

– Булманы ла булманы! – Байҙар инде. Ҡайһылары:

– Булды, булды! – ти.

Шунан Алпамыша батыр, ғәрләнеп китеп, Ҡарабатырҙы икенсегә сөйөп ебәрә.

– Юҡ, былай булмай! – тип өсөнсөгә көрәштерәләр. Өсөнсөһөндә Алпамыша ҡаҙаҡ батырын шул тиклем ныҡ күтәреп ебәрә, әллә ҡайҙа күккә олғаштырып, халыҡ күҙенә күренмәҫлек итеп, өҫкә ырғыта. Шулай уҡ ергә төшөрмәй, күтәреп алып, Ҡарабатырҙы үҙе ултырған балаҫҡа, байҙар янына, илтеп ултырта. Алпамыша батырҙы бөтөн халыҡ маҡтай.

– Ҡайҙан килгән был батыр? Ҡайҙан килгән был батыр? – тип бөтөнөһө уратып ала. Ҡымыҙ эсерәләр, бүләктәр бирәләр.

Батшаның шарты былай булған була:

– Ҡарабатырҙы кем еңә, сабып килгән килеш ҡулса күҙәүенән кем уҡ үткәрә, ҡыҙымды ашарға килгән алты башлы аждаһаны кем үлтерә, шуға ярты батшалығымды бирәм, – тигән, ти.

Ошо өс шарттың тәүгеһен Алпамыша үтәне бит инде. Хәҙер икенсеһен үтәргә кәрәк. Аттар ебәрәләр сабыштырырға бер иллешәр саҡрымға. Теге ҡулсаны бейе-е-ек тау башына мендереп ҡуялар. Шуға күҙ күреме ерҙән атырға кәрәк була.

Алпамыша иптәштәрен алдан ебәрә, үҙе артҡараҡ ҡала. Береһе лә үткәрә алмай уғын ҡулса күҙәүенән. Алпамыша батыр үҙе алыҫ ерҙән атҡан була. Атып ебәрә – Алпамышаның уғы, күҙәүҙән үтә сығып, майҙан уртаһына килеп ҡаҙала.

Алпамыша батырҙы майҙанда шау-гөр килеп күтәреп алалар.

Икенсе бер батшалыҡтан, үс итеп, батшаның ҡыҙын алырға алты башлы аждаһа ебәрәләр. Батша ҡыҙын таш келәткә бикләп ҡуя. Һаҡсылар ҡуйыла. Алпамыша батырҙы ҡыҙ янына килтерәләр. Алпамыша батыр ҡыҙға:

– Мин бер аҙыраҡ йоҡлап алам. Бына һиңә хәнйәр. Аждаһа килһә, шуның менән берәй еремә ҡаҙарһың, – ти.

Алпамыша батыр ултырған килеш кенә йоҡлап китә. Теге аждаһа, ер тетрәтеп, ҡауға ҡуптарып, ҡара буран туҙҙырып килгән була. Ҡыҙ бик ныҡ, ысын күҙ йәштәре менән илай, хәнйәре менән Алпамышаға ҡаҙарға йәлләй. Шул ваҡыт эҫе күҙ йәше Алпамышаның битенә төшә. Ошо йәш тамсыһынан Алпамыша уянып китә.

– Һи-и-и-и, һылыу, бик оҙаҡ йоҡлағанмын бит! Ниңә иртәрәк уятманың? – ти. Тирә-яғына ҡараһа, Алпамышаның янында өҫтәл тулы аҙыҡ, ти. Ашап торорға ваҡыты булмай, бер-ике туҫтаҡ ҡымыҙ эсеп ала. Эсеп бөтөүгә, аждаһа бик яман үкереп, ҡапҡаларҙы, тимер ишектәрҙе асып, кереп килгән була. Алпамыша батыр быға ҡаршы сыға. Ҡыҙы, илап, ишек алдында ҡарап тора.

Аждаһа:

– Батша минән берҙе түгел, икене йәлләмәгән икән: ҡыҙын да, был егетте лә килтереп ҡуйған. Бик тештәрем дә, ҡулдарым да ҡысып тора ине, – ти. Алпамыша батыр әйтә:

– Ҡысыһа ҡысыйҙыр. Әйҙә, улай булғас, алышабыҙмы, көрәшәбеҙме? – ти.

Шунан аждаһа, маҡтанып:

– Һин миңә бер ҡабымлыҡ ҡына бит инде, ни эшләп мин һинең менән көрәшеп торайым? – ти.

Алпамыша аждаһаның ай-вайына ҡуймай:

– Алышмы, көрәшме? – ти.

Шулайтып, былар алышырға тотоналар. Ике төн, ике көн алышалар. Өсөнсө көнөн Алпамыша аждаһаның аҙаҡҡы башын өҙөп алып, тураҡлап, ҙур бер таш аҫтына ҡыҫтырып ҡуя.

Шунан ҡыҙ, ҡайтып:

– Алпамыша батыр аждаһаны еңде, – ти.

Батша, вәзирҙәрен ебәреп, һарайға саҡырта Алпамышаны. Бара Алпамыша батша ҡырына. Батша бик шатлана.

– Ярар, егет, мин һиңә рәхмәт белгертәм, – ти. – Әйткән Һүҙемдә торамын. Бына, – ти, – өсәү ине ҡыҙҙарым, – ти. – Иң кесеһе генә тороп ҡалды, икәүһен элегерәк килеп, аждаһа ашап китте, – ти. – Һин кесе ҡыҙымды ҡотҡарҙың, шатлығымдан ярты батшалығымды бирәм,– ти.– Күңелеңә оҡшаһа, ҡыҙымды ла ал, – ти.

Ҡыҙыҡай Айһылыу исемле була.

Шулайтып, бында туй яһайҙар. Батша бөтөн илдән үҙенең дуҫ-иштәрен саҡырған була. Алпамышаның ата-инәһен дә алдырта. Туй айҙан ашыу бара – оҙаҡ байрам итәләр.

Аҙаҡ Алпамыша ата-инәһен тотош күсереп алып килеп, бер һарайҙа тота. Ялан тулы көтөү, үҙенең хеҙмәтселәре була, яртылашын ярлыларға таратып бирә.

Алпамыша батыр толпарына атланып, йыраҡ-йыраҡ ерҙәрҙә һунарҙа йөрөй. Өс көн, өс тон йөрөһә, өс көн, өс төн йоҡлаған була. Һунарҙан ҡайтып килешләй һәр саҡ бер бей-е-е-к тау башына менеп ултыра ла атын аҡланга ашарға ебәрә икән. Үҙе бик ҡаты йоҡоға тала, ти.

Ҡарабатыр бының ҡайҙарҙа йөрөгәндәрен күҙәтеп йөрөгән икән. Ҡарабатыр бер саҡ яҡындарына әмер бирә:

– Алпамыша батыр ҡайҙа йоҡлаған, шунда бик тәрән итеп соҡор ҡаҙығыҙ, – ти.

Ун ике һыбайлы килеп, Алпамышаның йоҡлаған урынын табалар. Бында бик тәрән итеп ер ҡаҙыйҙар. Алпамыша батырҙы йоҡлаған килеш шул ямға осоралар. Бының өҫтөнә йәшел ағастар ауҙаралар. Атын алып ҡайтып китеп, таш келәткә бикләп ҡуялар. Шулайтып, был Ҡарабатыр хәҙер маҡтана: йәнә инде донъя йөҙөндә ул ғына батыр!

Айһылыуға яусы ебәрә;

– Һинең Алпамыша батырың үлде, мин һине аламын. Бер аҙнанан туй яһайбыҙ!– ти.

Яусы килгәндән һуң Айһылыу бик ҡайғыра, көн илай, төн илай. Айһылыуҙың ай-вайына ҡуймай, туй яһарға булалар.

Был ваҡытта инде Алпамыша батыр теге соҡорҙа ун ике көн ятҡан була. Айһылыуҙың иптәштәре, ун ике-ун бишләп ҡыҙ йыйылып, яланға еләккә сыҡҡан икән, ти. Еләк йыйып йөрөгәндә, улар ҡайҙандыр ер аҫтынан бер бәйет ишетәләр:

Оҙон сәсле, ҡара ҡашлы Айһылыуым бар микән?

Ялы-ҡойроғо ергә тейгән туры толпарым бар микән?

– Ҡарабатырҙың эше генәлер, иҫән-һауҙар ошонан сыҡһам, күккә сөйөр инем үҙен, – тип һөйләнә үҙалдына үҙе Алпамыша батыр.

Теге ҡыҙҙар тауышты юллап килеп, Алпамыша ултырған соҡорҙо килеп табалар.

– Кем унда? – тип һорайҙар ҡыҙҙар.

– Мин, мин. Мин Алпамыша батыр. Айһылыуым иҫән микән? Минең толпарым ҡайҙа йөрөй икән?

– Толпарың бында аҡланда юҡ. Айһылыуың йортта, иҫән, Ҡарабатыр туйға әҙерләнә, – тип яуаплайҙар ҡыҙҙар.

– Айһылыу килһен ине бында, ҡайтып әйтегеҙ әле, – тип ҡуша Алпамыша ҡыҙҙарға.

Тегеләр югерешеп ҡайтып китәләр ҙә, Айһылыу янына инен;

– Һөйөнсө, Айһылыу! Алпамыша батыр иҫән. Һине саҡыра үҙе янына, – тиҙәр.

Был ҡыҙҙарҙың әйтеп бөтөүе була, Айһылыу сығып та югерә. Күмәкләшеп, һә тигәнсе килеп тә етәләр соҡор янына. Айһылыуҙың сәсе бик оҙон булған була. Башын эйеп, Алпамыша соҡорона сәсен төшөрә. Ни ҡәҙәре оҙон булһа ла, Алпамышаның буйы етмәй.

– Минең толпарҙы табығыҙ, юҡһа эш насар, – ти Алпамыша.

Ҡыҙҙар толпарҙың таш келәттә бикле торғанын белгән була.

– Нисек тә булһа, келәттең асҡысын урлағыҙ, – тип өйрәтә Айһылыу ҡыҙҙарға.

Ҡыҙҙар, һаҡсыларҙы алдап-йолдап, асҡысты урлайҙар. Туй барған ваҡытта уйнап йөрөгән булып, һарайҙы асып ебәрәләр. Толпарҙың сабып сығыуы була, ҡыҙҙар, ҡурҡышып, сарылдашып ҡасып бөтәләр. Толпар, ер тетрәтеп, Алпамыша ятҡан ергә сабып бара. Сабып барып та етә, сүгәләй биреп, соҡорға ҡойроғон төшөрөп тә ебәрә. Алпамышаны һөйрәп сығара. Сыҡҡас, тиҙ генә толпарына атлана ла һарайға ҡарай саба батыр, һарайға етер алдараҡ атын ебәрә лә үҙе йәйәүләп ҡайтып инә. Был ваҡытта инде Айһылыуҙы сымылдыҡҡа япҡан булалар.

Алпамыша батырҙың һарайы ҙу-у-р була. Аш кухняләре генә ун ике урында икән, ти. Ҡайтһа, шуларҙың һәр ҡайһыһында аш өлгөрөп килә икән, ти. Хеҙмәтселәре Алпамышаны танымайҙар: һаҡал-мыйыҡ баҫҡан тегене.

– Ашығыҙ өлгөрәме әле. Асыҡтым, юлсыны ашатып ебәрегеҙ, – ти икән Алпамыша.

– Өлгөрә, өлгөрә, – тиҙәр хеҙмәтселәре.

Ҡарабатыр ун ике урындағы ашты тәмләп йөрөй, уның артынан төшөп, Алпамыша һәр ҡаҙандың ашын ашап бөтөрә йөрөй, ти. Һуңғы ҡаҙанды тәмләгәс, Ҡарабатыр, Һарайға инеп, аш көтөп ултыра, ти. Алпамыша батырҙың аҙаҡҡы ҡаҙанды ла ашап бөтөрөп килгәнен күреп, хеҙмәтселәр бик ҡурҡҡан, ти. Алпамыша тегеләргә, тауышланмағыҙ, тип бармаҡ ҡына янап ҡуя, ти.

Ашап бөткәс, Алпамыша Ҡарабатыр янына инә. Тегеһе танымай быны.

– Ҡарабатыр, һин ни эшләп ятаһың? Алпамыша терелеп сыҡҡан бит, әле ҡайтып килә, – ти Алпамыша батыр.

Ҡарабатыр, үҙен-үҙе йолҡҡоларҙай булып, батша янына бара.

– Һалдаттар бир, Алпамышаға ҡаршы сығам, – ти. Батшалыҡта күпме һалдат бар, шуны алып, Алпамышаға ҡаршы китә йәнә лә. Ә Алпамыша батыр бында ашап-эсеп йөрөй.

Алпамыша йәһәт кенә ҡырынып, йыуынып-сайҡанып ала ла, тимер кейемдәрен кейеп, ҡоралланып тышҡа сыға. Атын тиҙ генә ҡыл үтә һыҙғыртып алып, Ҡарабатырга ҡаршы китә.

Ҡарабатыр һалдаттарын стройға теҙеп кенә тора икән, Алпамыша батыр бының ядына саптырып килеп етә:

– Йә, Ҡарабатыр, әҙерһеңме майҙанға сығырға? – ти. – Мин һине, бик яҡшы итеп әҙерләнгәс, көтөп тораһыңдыр тин уйлаһам, һин ғәскәр менән ҡаршы тораһың икән дә, – ти.

Ҡарабатыр, юхаланып:

– Ҡайҙарҙа булдың? Ни арала ҡайтып еттең? – ти. һалдаттар ҙа аптырап ҡала: ысынында Алпамыша һалдаттары бит инде.

Алпамыша әйтә:

– Йә, етер, һин минең баштан көлөргә уйлағайның, килеп сыҡманы был эшең. Юхаланма юҡҡа, Айһылыуҙы табып килтер! – ти. Айһылыуҙы йәшергән булалар был саҡ.

Айһылыуҙы һә тигәнсе таптыра. Вәзирҙәренә әмер бирә:

– Ҡарабатырҙы зинданға ябып ҡуйығыҙ, кәрәк ваҡытта үҙем сығарырмын, – ти.

Алпамышаны һарайҙа бик яҡшы итеп ҡаршы алалар. Айһылыу илай.

Берҙән-бер көндө Алпамыша вәзирҙәренә:

– Һумала ҡайнатығыҙ! – тип әмер бирә. Һумала ҡайнағас, Ҡарабатырҙы зиндандан сығарта.

– Шул ҡайнап торған ҡаҙандан сумып сыға алһаң, йәшәрһең; сыға алмаһаң, шунда ҡалырһың инде, – ти Ҡарабатырга.

Ҡарабатыр бик ныҡ итеп ер тырнап илай ғәрлегенән. Алпамышаға башын эйеп, аяғына йығыла:

– Мине харап итмә! – ти. Алпамыша Ҡарабатырға:

– һин ҡурҡаҡ! – ти.

Майҙан йыйыла. Ошо майҙанда Алпамыша Ҡарабатырҙың башын ҡылыс менән сабып өҙә.

Алпамыша әле булһа Айһылыуы менән тора, һаман батыр булып йөрөй бирә, ти.

Һунаҡ менән Имрәк

Борон-борон заманда йәшәгән, ти, бабай менән әбей. Уларҙың бер ир балалары тыуған. Уға Һунаҡ тип исем ҡушҡандар, Һунаҡ бик көслө бәһлеүән булып үҫкән. Бер йоҡлаһа, өс көн, өс төн йоҡлар булған, ти.

Һунаҡ үҫеп еткәс, үҙенә иш табалмайса, көсөн һынау өсөн ситкә сығып киткән, ти. Йөрөй торғас, бер батшалыҡҡа барып сыҡҡан. Батша, быны күреп, бик ҡурҡҡан, ти. «Бөтә батшалығымды алыр был», – тип уйлаған. Батша батырҙы йоҡлаған ваҡытта зинданға һалырға булған. Тик бәйләп бәй сыҙата алмаған, ти. Һунаҡ аҙ ғына ҡыбырҙаһа ла, бәйҙәре өҙөлөп бөтә лә ҡуя, ти. Бәйләп-бәйләп бәй сыҙата алмағас, батша, иң күп йәшәгән ҡарсыҡты саҡыртып алып:

– Кеше бәйләү өсөн нимә ныҡ була? – тип һораған. – Әгәр дөрөҫ әйтмәһәң, башыңды сабып өҙәм, – тип ҡурҡытҡан, ти. Ҡарсыҡ батшаға:

– Эй батша, әйтһәм дә үлтерәһең, әйтмәһәм дә. Кешене бәйләү өсөн, әҙәмдең һырт ҡайышы булыу кәрәк, – тигән. Шул ерҙә әбейҙе үлтереп, һырт ҡайышын алырға ҡушҡан батша. Шуның менән Һунаҡтың ҡул-аяғын бәйләтеп, зинданға япҡан. Шул көйгә Һунаҡ зинданда ятҡан да ятҡан, ти.

Һунаҡ ҡайтмағас, ата-әсәһе бик ҡайғырған. Ошо ваҡытта уларҙың тағы бер балалары тыуған, ти. Уға Имрәк тигән исем биргәндәр. Имрәк Һунаҡҡа ҡарағанда ла шәп үҫкән. Ай үсәһен көн үҫкән, ти.

Берҙән-бер көндө балалар менән көрәшеп йөрөгәндә, Имрәкте малайҙар үсекләй башлағандар.

– Бик көслә булғас, Һунаҡ ағайыңды эҙләп алып ҡайт!– тигәндәр.

Ата-әсәһе Һунаҡтың ҡайҙа икәнен әйтмәгәндәр, Имрәк югереп ҡайтып ингән дә:

– Әсәй, миңә ҡурмас ҡыҙҙырып бир! – тине, ти. Әсәһе ҡурмас ҡыҙҙырған. Ҡурмас ҡыҙып, ҡашыҡ эҫегәс, Имрәк ҡашыҡты алған да әсәһенең ҡулына баҫҡан, ти.

– Әсәй, минең Һунаҡ ағайым бар инеме? – тип һораған. Әсәһе башта, юҡ, тиһә лә, ҡулы яна башлағас:

– Бар ине, балам, бар ине. Тик ағайың китте дә ғәйеп булды, – тигән, ти.

– Улай булғас, ағайымды әҙләп китәм, – тип, Имрәк тынғыһыҙланған, атаһынан суҡмар эшләүен һораған, ти. Суҡмар эшләтеп, ағаһын әҙләргә сығып киткән, ти.

Имрәк Һунаҡҡа ҡарағанда ла көслөрәк булған. Ул, бер йоҡлаһа, ете көн, ете төн йоҡлар булған, ти. Яуыз батшаға етәрәк, Имрәктең йоҡоһо килеп, йоҡлап киткән. Батшаның ярандары, быны күреп, хәбәр һалғандар:

– Шундай бер кеше ята: суҡмары – бер тау, үҙе – бер тау, һис янына барыр әмәл юҡ, – тигәндәр, ти.

Имрәк тын алғанда, ярандар, югереп барып, уның танау әсенә инеп китәләр, тын сығарғанда, югерешеп килеп сығалар, ти. Ахыры, аптырағас, һыбай бесән артмаҡлап килгәндер, ти» былар. Шулай ҙа барыбер, Имрәк тын алғанда, бесәндәре менән инен китәләр ҙә килеп сығалар, инеп китәләр ҙә килеп сығалар, ти. Иң аҙаҡ батша Һунаҡты сығарырға әмер биргән, ти. –Ҡаршы торһа, Һунаҡ ҡына ҡаршы тора алыр быға!– тигән, ти. Һунаҡты сығарып, ярандар менән бергә Имрәк янына ебәргәндәр. Һунаҡ Имрәктең күкрәгенә килеп ултырған да, ҡарап ултыра торғас, илап ебәргән, ти.

– Был батыр, башына ҡараһам да, төҫөнә ҡараһам да, миңә оҡшай,– тип әйтә, ти. Шул саҡта күҙенең бер тамсы йәше Имрәктең битенә тамған, ти. Шул ерҙә Имрәк, уянып китеп, ағаһын ҡырға ырғытҡан да суҡмарына йәбешкән, ти. Һунаҡ:

– Тороп тор, батыр. Хәл-әхүәл һорашҡансы, көрәшмәй торайыҡ. Һин ҡайһы ырыуҙан, ҡайһы илдән, кем улыһың? – тип һораған, ти. Имрәк уға һөйләп биргән:

– Шулай-шулай илдәнмен, шул кешенең улымын, Һунаҡ исемле ағайымды эҙләп китеп барамын, – тин әйткән, ти. Һунаҡ быны ишеткәс, шатланып:

– Бына ағайың мин булам! – тип әйтте, ти. Былар илашып, күрешеп, танышып, батшаны ла, уның яуыз йәндәрен дә ҡырып бөтөрөп, ҡайтып киткәндәр, ти. Ата-әсәһе, ҡартайып, илашып ултырғанда, уландары ҡайтып төшкән, ти.

Улар һаман да бергә йәшәйҙәр, ти.

Таң батыр

Борон-борон заманда бер хан йәшәгән, ти. Бының бер балаһы ла булмаған. Шунан бер убырлы ҡарсыҡ:

– Хан, һин һунарға киткән саҡта ҡатыныңды айырып кит. Былай ни, бер затың да ҡалмай бит үҙеңдең, – тигән. Хан ҡатынын айырған да, юлдаштарын эйәртеп, һунарға киткән.

Ҡатыны йылғаға килеп ҡайғыһын һөйләп ултыра икән, бер балыҡ килеп сыҡҡан да, телгә килеп:

– һин ҡайғырма, бына һиңә өс балыҡ, шуларҙы бешереп аша, тик баштарын аш бешереүсегә ашатырһың, – тигән.

Был ҡатын ҡайтҡан да шулай иткән икән, үҙе лә, аш бешереүсе лә ваҡытлы булып киткәндәр, ти. Шунан инде хандың ҡатыны өс ҡыҙ бала тапҡан, ә аш бешереүсе ваҡытлы булыуына ғәрләнеп сығып киткән, ти.

Хан һунарҙан ҡайтып төшә. Ҡайтыуына туптай өс ҡыҙы донъяға килеп торған, ти. Хандың балалары ҡыҙ булғанға бер-ни тиклем кәйефе ҡырылған ҡырылыуын, шулай ҙа бик ҡыуанған, ти. Хан ҡыҙҙарын өрмәгән ергә ултыртмай икән. Бер ҡайҙа ла сығарып йөрөтмәй, ти, балаларын. Ҡыҙҙары ун ете йәшкә етеп, аңлай башлағас:

– Атай, беҙҙең дә яҡты донъя күрәһебеҙ килә, ниңә беҙҙе һәр ваҡыт һарай эсендә һарғайтып тотаһың? – тиешкәндер.

Хандың күңеле йомшарып китеп, ҡыҙҙарын донъя күрергә сығарырға риза була. Елкәнле кәмәгә ултырып, ҙур һаҡсылар менән был ҡыҙҙар күңел асырға сығып китәләр. Аҙмы-күпме ваҡыт үтмәй, диңгеҙ ҡутарып, ел-дауыл ҡубып китә. Ҡубып тора ла шунда уҡ тынысланып та ҡуя. Бәй, ҡараһаң, теге хандың өс ҡыҙы ла күҙҙән юғалған, ти. Ханлыҡҡа бик ҙур ҡайғы килде бит инде. Һаҡсыларҙың бөтәһенең дә баштарын ҡыр-ҡырга әмер бирҙе, ти, был хап.

Хан юғалған ҡыҙҙарының ҡайғыһы менән бутала торһон, ти, беҙ аш бешереүсе хәленә киләйек. Аш бешереүсе, илай-һыҡтай бара торғас, бер урманда өйгә тап булды, ти. Ҡайҙа барһын инде, шунда туҡтарға, шунда йәшәргә уй тотҡан. Был аш бешереүсенең бына тигән өс улы донъяға килде, ти. Сабыйҙарҙың береһе таңда, икенсеһе төштә, өсөнсөһө кис менән тыуҙы, ти. Шуға күрә лә әсәһе Таң, Төш, Кис тип исем ҡушты, ти, балаларға. Егеттәр бик батыр һунарсы булып үҫтеләр, ти.

Хәҙер ҡабат тегеләргә килһәк, хан, ат еткән ергә ат, хат еткән ергә хат ебәреп, ҡыҙҙарын эҙләтә башлаған, – бер хәбәр-хәтер ҙә ишетелмәгән. Шунан ҡыҙҙарҙы юллап сығырға батыр егеттәр эҙләй башлаған. Бик күп эҙләгәс, бер тимерсе егетте табып алған. Тимерсе егет риза булған да әҙерләнеп сығып киткән, ти. Бара икән был, бара икән, бара торғас, урман уртаһында бер өйгә тап булған, шунда бер әбейҙе осратҡан:

– Әссәләмәғәләйкүм, ебей?

– Ни хәл, балам? Әйҙә, түрҙән уҙ, тамаҡ ялғап, ял итеп китерһең. Минең батыр улдарым менән танышырһың, – тигән әбей.

Күп тә үтмәй, әбейҙең улдары дөбөр-шатыр ҡайтып та төштөләр, ти.

Тимерсе егет, Таң, Төш, Кис менән танышып, үҙенең китеп барыу маҡсатын һөйләп биргәс, әлеге егеттәр:

– Һин, ҡайтып, өс ҡылыс эшләтеп алып кил, шунан бергәләп юлға сығырбыҙ, – тигәндәр, ти. Тимерсе егет кире хан иленә ҡайтып, оҫта тимерсе иптәштәре менән бергәләп, бик яҡшы өс ҡылыс эшләп, шул өс ҡылысты алты пар атҡа тейәп, тағы ла юлға сыҡҡан, ти. Әлеге әбей йортона килеп етһә, теге өс егет быны көтөп торалар икән. Әбейҙән ризалыҡ алып, егеттәр юлға сығып киткәндәр, ти. Ризалыҡ һорағанда, әбей ҙә әллә ни ҡаршы тормаған: үҙенең хужабикәһенең ҡыҙҙарын эҙләргә барғандарын белә бит инде.

Былар дүртәүләп сығып киткәндәр. Ай барғандар, йыл барғандар, бара торғас, бер тәгәрәп барған ут күреп ҡалғандар. Баҫтырып етеп, ҡылыс менән һуҡҡандар икән, тешен ыржайтып, бер убыр әбейе ултыра, ти, шул урында.

– Әбей, беҙ хандың юғалған ҡыҙҙарын әҙләп барабыҙ, беҙгә юл өйрәт, – тигәндәр.

Әбей ҡаршылашырға уйлап ҡараһа ла, ялтырап торған ҡылыс күтәрелә башлағас, ауыҙынан бер мискә ҡоҫоп сығарған. Был кискә шунда уҡ күҙ алдында кәбән ҙурлығы булып кит-кән, ти.

– Барығыҙ, шул мискә артынан ҡалмағыҙ! – тигән дә убыр әбей күҙҙән юғалған. Ҡараһалар, теге мискә лә тәгәрләй ҙә тәгәрләй, тәгәрләй ҙә тәгәрләй, ти.

Егеттәр нисек етте улай, көс-хәл менән өлгөрә-өлгөрә, мискә артынан югерәләр, ти. Бара торғас, мискә бер ер тишегенә төшөп китте, ти. Хәҙер кемгә алдан төшөргә? Өс батыр алдан төшөргә теләп, үҙ-ара бәхәсләшә башланылар, ти. Бәхәсләшә торғас, арала иң көслөһө Таң еңеп, ул төшөргә булды, ти. Шунан, бер ҡаҙанға ултырып, төпһөҙ ҡойоға тешәп тә китте, ти, был.

Егет төшөп етә лә ер аҫтынан китеп ултыра. Бара торғас, бер баҡыр һарайға тап була. Баҡыр алмалар үҫеп, ҡойолоп тора, ти. Таң батыр баҡыр һарайҙың ишеген асып инһә, хандың оло ҡыҙы ултыра, ти, шишмәләй йәшен ағыҙып. Таң:

– Мин Таң атлымын, һине ҡотҡарырға килдем, – ти.

– Эй батыр егет, тиҙерәк китә һал, юғиһә һәләк булырһың! Минең ирем – өс башлы дейеү, хәҙер ҡайтыр ваҡыты ла етте инде, – ти теге ҡыҙ.

– Ул ҡайһы яҡтан ҡайта?

– Баҡыр күпер аша ҡайта.

Таң батыр, йәһәт кенә әҙерләнеп алып, баҡыр күпер эргәһенә соҡор ҡаҙып, әҙерләнеп ятты, ти. Бер ваҡыт, күпер дерелдәгәнгә Таң батыр әйләнеп ҡараһа, дейеү, өс башын болғай-болғай, күпер аша ҡайтып килә, ти. Таң һикереп сыға ла:

– Алышмы, бирешме? Мин хан ҡыҙын алып ҡайтырға килдем, – ти. Дейеү:

– Алыш! – ти ҙә, күҙҙәренән ут сәсрәтеп килеп, Таң батырҙың биленән ҡыҫып та ала. Шул ваҡыт Таң батыр, бер елкенеп, дейеүҙе һауаға сорғотоп ебәргән икән, теге дейеү, баҡыр күпер өҫтөнә төшөп, йәнен дә бирҙе, ти. Шунан һуң Таң батыр теге һарайға ҡайтып, ҡыҙға:

– һин көтөп тор, мин һине ҡайтышлай алырмын, – тигән дә юлын дауам иткән.

Бара торғас, бер көмөш һарайға тап булған. Бында хандың уртансы ҡыҙы икән. Ул алты башлы дейеүҙә икән. Ҡыҙҙан хәл-әхүәл һорашып, Таң батыр алты башлы дейеүгә ҡаршы барып, быныһын да үлтереп, ҡыҙға көтөргә ҡушып, артабан киткән.

Киткән, киткән, китеп бара торғас, хәҙер алтын һарайга тап булған. Был һарайҙа хандың кесе ҡыҙы икән. Бер ваҡыт алтын күпер аша туғыҙ башлы дейеү ҡайтып килә, был саҡ хандың кесе ҡыҙы Таң батырҙың башын алдына ҡуйып, ял иттереп ятҡан була.

– Тор, тор, дейеү ҡайтты! – тип уятырға итә, Таң батыр һис уянмай икән. Шунан ҡыҙ илап ебәрә. Күҙ йәше Таң батырҙың маңлайына тама. Тамыуы була, егет күҙен асып та ебәрә. Ул арала булмай, дейеү ишектән кереп, бик яйлап ҡына ултырып алып, ашарға һорарға итһә, аптырап ҡала:

– Бәй, минең ашар ашым ҡаршымда икән дә! һин ни йөрәгең менән бында килдең? – ти.

– һинең көлөңдө күккә осороп, хан ҡыҙын ҡотҡарырға килдем! – тип яуап бирә Таң батыр.

Шулай гына тигән икән, теге, ер һелкетеп ҡуҙғалып, туғыҙ башын туғыҙ яҡҡа болғай-болғай, Таң батырҙың өҫтөнә ташланған, ти. Бына киткән алыш! Таң батыр дейеүҙең баштарын, берәм-берәм сабып, өҙөп ташлап бөтөргән. Шул урында бер әбей килеп сыҡҡан;

– Балам, бына һиңә өс бөртөк ярма: береһе алтын, икенсеһе көмөш, өсөнсөһө баҡыр. Теге ҡыҙҙар бына ошо ярмалар эсендә. Хәҙер һин анау ҡаршы тауға ҡарап кит. Шунда бер ҙур ташҡа осрарһың, шул таш аҫтында был дейеүҙәрҙең ун ике башлы атаһының ҡара айғыры ятыр. Шул ҡара айгырҙы эләктермәй тороп, һин ул ҡарт дейеүҙе еңә алмаҫһың, – тигән.

Таң батыр, әбей өйрәткәнсә барып, теге ҡара айғырҙы алған да, бар байлыҡтарҙы тейәп, ҡайтыр юлға сыҡҡан. Теге тишек тураһына килеп, байлыҡтарҙы ҡаҙанға тейәп сығарып бөткән. Үҙе ултырып сығайым тиһә, ағалары ҡаҙанды ҡырҡып төшөргән дә ебәргән. Шул ваҡыт ер аҡтарып үкереп, ҡарт дейеү килеп етә башлаған. Таң батыр, өс бөртөк ярманы йота һалып, йәһәт кенә ҡара айғырға атланған. Атланған да уң яғына һуғып ебәргән икән, айғырҙың һул яғынан ҡан атылып сыҡҡан. Шул ерҙә былар осоп сығып та киткәндәр, ер өҫтөнә килеп тә төшкәндәр!

Йәйләүгә етәрәк, ҡарт дейеү Таң батырҙы ҡыуып тотҡан, шул урында алыш башланып киткән. Алыша торғас, Таң батыр был ун ике башлы дейеүҙең дә көлөп күккә осорған. Әлеге ханға ҡыҙҙарын алып ҡайтып тапшырған.

Таң батыр ике ағаһын ҡыуып сығарып ебәрә. Үҙе кесе ҡыҙға өйләнә. Тимерсене ғәскәр башлығы итеп ҡуя. Ҙур туй яһайҙар.

Өс көн туйҙа булдым, балдарын эстем, мыйыҡтан үтте, ауыҙыма теймәне.

Ташбаш батыр, Солтанғол батыр һәм Солтанбай батыр

Бер ҡарттың өс улы булған: Ташбаш батыр, Солтанғол батыр, Солтанбай батыр. Берҙән-бер көндө бабай төш күрә: имеш, Ташбаш улы күккә осҡан; Солтанғол алыҫ юлға сыҡҡан да һуғыша башлаған; Солтанбай батша ҡыҙын алған икән. Бабай төшөн уландарына һөйләп, уландары иларға тотоналар.

Аҙмылыр, күпмелер ваҡыт үткәс, берҙән-бер көндө быларға дейеү осоп килә лә Ташбаш батырға:

– һине батша саҡырта, – ти. Шулай ти ҙә дейеү Ташбашты күктең етенсе ҡатына осороп алып китә. Күктең етенсе ҡатына күтәрелһәләр, унда ҙур мәжлес бара икән. Мәжлестә батырҙар дыу килеп көрәшәләр, ти. Ҡайһы бер батырҙар меңәр ботло сынйырҙар менән һуғышалар икән.

– Кем дә кем ошо батырҙарҙы еңә, шуға ҡыҙымды бирәм,– ти дейеүҙәр батшаһы Ташбаш батырға. Ташбаш батыр батшанан көрәшергә рөхсәт һорай:

– Мин ошо батырҙар менән көрәшеп ҡарар инем, – ти.

– Э-э-э, – ти батша, – хәлеңдән килмәҫ! – ти.

– Үлергә икән, батыр ҡулынан үлергә, – ти Ташбаш батыр.

– Ярай, улайһа, көрәш! – ти дейеүҙәр батшаһы.

Ташбаш батыр теге батырҙар менән көрәшә башлай. Тегеләрҙең береһе лә Ташбаш батырға ҡаршы тора алмай. Дейеүҙең иң көслө бер баһадире була. Батша шул баһадирен майҙанға сығара:

– Кем ошо батырҙы еңеп үлтерә ала, шуға батшалығымды бирәм, – ти. Ташбаш батыр батшанан рөхсәт һорай.

– Рөхсәтең булһа, мин көрәшеп ҡарар инем, – ти.

– Рөхсәт, керәш! – ти батша.

Ташбаш батыр теге бәһлеүән менән көрәшә башлай. Эй көрәшәләр, эй көрәшәләр былар, көрәшә торғас, Ташбаш батыр тегене һауаға быраҡтырып ебәрә, теге бәһлеүән кәлгә әйләнеп килеп төшә. Дейеүҙәр батшаһы ҡыҙын да, батшалығын да Ташбаш батырға бирә. Был – батшалыҡта ҡала, рәхәтләнеп йәшәй бирә.

Күпме ваҡыт үткәндер, уныһы билдәһеҙ, бер көндө Ташбаш батыр ябыға, һарғая, кибә башлай.

– Ни эшләп былай ябығаһың? Ниндәй ҡайғың бар? – тип һорай ҡатыны.

– Минең атайын менән инәйем бар бит, уларҙы бик һағындым, – ти Ташбаш батыр.

– Атайымдан рөхсәт алайыҡ та ҡайтып киләйек, – ти ҡатыны. Ташбаш ҡайныһына бара ла:

– Рөхсәт итһәң, ҡайным, мин ҡайтып килер инем, – ти.

– Рөхсәт, – ти батша, – һин үҙең батша, ниңә минән һорап тораһың? – ти. Шулай ти ҙә дейеү пәрейҙәренә:

– Тыуған төйәгенә алып барығыҙ, – ти. Пәрейҙәр Ташбашты ла, уның ҡатынын да ата йортона алып киләләр. Ташбаш батыр батшалыҡ итә башлай. Ташбаш батыр батша булын тора бирһен, беҙ Солтанғолға күсәйек әле.

Солтанғол башы һуҡҡан яҡҡа сығып китә. Бара торғас, был бер ауылға тап була. Ауылда ҙур мәжлес бара, ти. Бик күп ғәскәр йыйылған, ти. Солтанғол килә лә шул ғәскәр менән һуғыша башлай. Өс көн, өс төн һуғыша был, һуғыша торғас, ғәскәрҙең яртыһын ҡырып бөтөрә, яртыһын әсирлеккә ала.

– Былай булғас, сара юҡ, ҡыҙымды һиңә бирәм, – ти ғәскәрҙең батшаһы. Солтанғол батша ҡыҙын алған да өйөнә ҡайтып киткән. Ҡайтып, һин дә мин рәхәтләнеп йәшәй башлаған.

Солтанғол ауылында тағы ла бер батша булған. Бер көндө был батша йыйын йыя. Бик күп батыр көрәшселәр тирә-яҡтан килеп тулалар. Йыйынға Ташбаш батыр ҙа, Солтанғол да, Солтанбай батыр ҙа баралар. Батшаның бер батырына бер кем дә ҡаршы тора алмай икән, батырҙарҙы теге бер-бер артлы ырғытып ҡына тора, ти. Быға ҡаршы Ташбаш батыр сыға.

– һин батша бит, батша башың менән көрәшкә сығып йөрөмә! – ти теге батша Ташбаш батырға.

– Юҡ, сығам, батша булһа, ни булған? – ти Ташбаш батыр.

– Көрәш һуң, улай булғас, – ти батша.

Көрәшеп ҡарағайнылар, Ташбаш батыр еңелә. Хәҙер көрәшкә Солтанғол сыға, ул да еңелә.

– Кем дә кем ошо батырҙы еңә, шуға ҡыҙымды бирәм,– тип иғлан итә батша. Көрәшкә Солтанбай батыр сыға. Солтанбай батыр батшаның теге бәһлеүәнен эләктереп тә ала, быраҡтырып та ебәрә. Ергә төшәйем тигәндә генә, осаһына берҙе тибеп ебәрһә, теге көлгө әйләнеп барып төшә.

Был батшаның ике оло кейәүе лә бар икән. Иң олоһоноң исеме Фөхерислам, уртансыһыныҡы – Динмөхөммөт. Солтанбай кенәүҙәрҙең иң кесеһе була.

– Хәҙер, батырҙар, үҙ-ара көрәшегеҙ, – ти батша. Батшаның оло кейәүенә ҡаршы Ташбаш батыр сыға – еңелә. Ике оло кейәүгә бер кем дә ҡаршы тора алмай икән. Ташбаш батыр еңелгәс, Солтанғол көрәшкә сыға, оло кейәү уны ла еңә.

– Батшам, йәнем, миңә көрәшергә рөхсәт ит, – ти Солтанбай.

– Йәшһең әле, ута ҡаршы тора алмаҫһың, – ти батша.

– Ҡайным, еңелгәс, батырҙан еңелергә кәрәк, – ти Солтанбай.

– Рөхсәт, көрәш, – ти батша. Солтанбай батыр оло бажаһы менән көрәшергә тотона.

– Э-эй! Нимә уйлап миңә ҡаршы сыҡтың? – ти бажаһы.

– һин, бажа, юҡты һөйләмә! – ти ҙә Солтанбай, тегене күтәреп алып, быраҡтырып та ебәрә. Батшаның уртансы кейәүе күтәрелә. Солтанбай уныһын да еңә. Ошо мәлдән алып батша кесе кейәүенә илтифат күрһәтә, ә теге ике бажаһы Солтанбайҙы күрә алмай башлайҙар.

Бер көндө өс бажа һунарға сыға. Баралар, баралар, бара торғас, бер өйгә тап булалар. Өй тирәләп йылҡы малы йөрөй, ти. Бер бейәне тотоп һуйып ашайҙар ҙа былар йоҡларға яталар. Иртәгеһен иртүк торон һунарға сығып китәләр. Ҡайтып килһәләр, әлеге өйҙө өс ҡыҙ, бер ҡарт ултыра.

– Әссәләмәғәләйкүм, олатай, – тип һаулыҡ бирәләр былар.

– Ошо сәләмегеҙ булмаһа, бөтәгеҙҙе бер юлы йотҡан булыр инем, – ти ҡарт. Шунан ҡарт тора ла һунарсыларға:

– Алыштанмы, әллә атыштанмы? – ти.

– Атыш атаң башына, алыштан! – тиҙәр батырҙар.

Иң тәүҙә оло кейәү көрәшә башлай, ҡарт быны еңә. Шунан уртансы кейәү сыға, ҡарт быныһын да тәгәрәтә һуға. Иң. аҙаҡтан көрәшкә Солтанбай сыға. Сыға ла, ҡартты эләктереп алып, өргә шундай итеп һуға, теге ер аҫтына инеп китә. Шунан Солтанбай батыр оло бажаһына:

– һин оло ҡыҙҙы ал, – ти. Икенсе бажаһына:

– һин уртансы ҡыҙҙы ал, – ти. – Ҡыҙҙарҙың иң кесеһе-миңә булыр, – ти.

– Ярар, – тиҙәр тегеләр.

Өс бажа өс ҡыҙҙы ҡатынлыҡҡа алып ҡайтырға сығалар. Киләләр, киләләр, килә торғас, бер ерҙә төнгөлөккә туҡталалар. Теге ике бажа үҙ-ара һөйләшә:

– Әйҙә, үҙен үлтерәйек тә китәйек, – тиҙәр. Солтанбайҙың үңәсен ҡырҡып өҙәләр ҙә ҡайтып китәләр былар. Ҡайтып етәләр. Солтанбайҙың ҡатыны иларға тотона. Шул ерҙә был ҡатын янына бер аҡ һаҡаллы ҡарт килә. Килә лә:

– Ниңә илайһың? – тип һорай.

– Бына иремде боғаҙлап үлтереп киткәндәр, шуға илайым, – ти ҡатын.

– Күпме ғүмер теләйһең һуң иреңә? – тип һорай ҡарт.

– Исмаһам, бер өс көнгә терелһен ине, – ти ҡатын. Ҡарттың бер таяғы бар икән, шул таяғын һелтәүе була, Солтанбай теп-тере булып алдарына килеп баҫа. Былар өс көн йәшәп ҡалалар. Дүртенсе көндө Солтанбай яңынан үлә. Ҡатыны, күкрәгенә бысаҡ ҡаҙап, үҙен-үҙе үлтерә лә ҡуя. Быларҙы йәнәш һалып ҡуялар.

Яңғыҙаҡ батыр

Борон-борон заманда бер бабай менән әбей йәшәгән. Улар бик бай булғандар, тик балалары ғына юҡ икән. Илай-илай, алланан бала һорағандар. Алла быларға бер ул биргән. Был малай бер кон әсәндә бер йыллыҡ үҫә икән. Япа-яңғыҙ улдары булғанға, уға Яңғыҙаҡ тип исем ҡушҡандар. Уҡырға биргәндәр. Яңғыҙаҡ бик тырыш булып сыҡҡан, бик ҙур ғалим булып киткән. Яңғыҙаҡты уҡытҡан мулла:

– Һин, улым, бик ҙур ғалим булдың, хәҙер төрлө һөнәрҙәргә өйрән, – тигән. Яңғыҙаҡ атаһына ҡайтҡан да:

– Атай, мулла миңә төрлө ғәжәп һөнәрҙәргә өйрәнергә ҡуша, – тигән.

– Ярай, улым, өйрән, – тигән атаһы. Яңғыҙаҡ бер ҡартҡа киткән.

– Ҡайҙа бараһың, улым? – тип һораған ҡарт.

– Бына шулай-шулай, төрлө ғәжәп һөнәрҙәр өйрәнергә барам. Кем мине өйрәтә алыр икән? – ти Яңғыҙаҡ.

– Ярай, улым, миндә ҡал, бик батыр күренәһең, үҙем өй-рәтермен, – тигән ҡарт.

Ҡарт Яңғыҙаҡты төрлө ғәжәп һәнәрҙәргә: музыка, ҡурай, скрипка уйнарға, төрлө ҡоштар ҡиәфәтенә инеп, ҡош булып осорға өйрәткән. Шунан Яңғыҙаҡ атаһына ҡайтҡан.

Яңғыҙаҡ китап уҡый башлаһа, ботә ҡарттар илап ултыра икән. Уның тауышы яғымлы, ғалимлеге шул тиклем көслә булған. Төрлө уйын ҡоралдарында көй уйнап ебәрһә, ҡарттар тағы ла илағандар. Ҡурай уйнаһа ла илағандар. Уның һөнәре шул тиклем ҙур булған.

Яңғыҙаҡ ауылда тыныс ҡына йәшәп ята икән. Бер көндө уға күрше ауылдың батшаһынан хат килгән. Был батша Яңғыҙаҡты үҙенә саҡыра икән. Атаһы менән әсәһе уландарын күҙ йәш түгеп оҙатҡандар. Яңғыҙаҡ батшаға киткән. Батша был ваҡыт ҡыҙын кейәүгә биреп ята икән. Батша Яңғыҙаҡтың ғәжәп һәнәрҙәре хаҡында электән ишеткән булған, ти. Яңғыҙаҡ килеп ингәс тә, батша:

– Йә, Яңғыҙаҡ, һөнәреңде күрһәт, уйнап ебәр, – ти. Яңғыҙаҡ уйнай башлай, бөтә халыҡ иларға тотона. Батша

үҙе лә, башҡа кешеләре лә илай, ти. Батша ике оло ҡыҙын кейәүгә биргән булған. Хәҙер өсөнсө – кесе ҡыҙы ла үҫеп еткән икән. Батшаның кесе ҡыҙы Яңғыҙаҡҡа бик ныҡ ғашиҡ була ла ҡуя. Бер-ике көн эсендә һарғайып, кибеп бөтә был. Батша ҡыҙын кейәүгә бирергә була. Тирә-яҡтан бөтә батырҙарҙы йыйып ала ла:

– Көрәштә кем еңә, ҡыҙымды шуға бирәм, – ти. Батша батырҙарының береһе бигерәк көслө икән, үҙенә бер

кем ҡаршы тора алмай, ти. Шул ерҙә Яңғыҙаҡ батыр батшанан:

– Рөхсәт итһәгеҙ, мин дә көрәшеп ҡарар инем, – тип рөхсәт һорай.

– һин йәшһең әле. Күрәһеңме уның батырлығын: көсөнөң самаһы юҡ бит, – ти батша.

– Үлгәс, батыр ҡулынан үлергә кәрәк, – ти Яңғыҙаҡ.

– Ярай, улайһа, көрәш, – ти батша.

Яңғыҙаҡ көрәшә башлай. Теге батырҙы һауаға сөйөп ебәрә лә ергә төшөп килгәндә генә, арт һанына берҙе тибә, батыр көлгә әйләнеп барып төшә.

Батша кесе ҡыҙын шунда уҡ Яңғыҙаҡҡа бирә, ура ҡысҡырырға, тыуҙар элергө ҡуша. Шулай итеп, Яңғыҙаҡ хәҙер батша кейәүе булып китә.

Бер ваҡыт батшаға икенсе батшалыҡтан бер ҡағыҙ килә. Ҡағыҙҙа: «Әгәр ҙә мәгәр оло ҡыҙыңды миңә бирмәһәң, һуғыш менән барам», – тип яҙылған, ти. Батша ҡағыҙҙы уҡый ҙа:

– һуғышырға тура килер, оло ҡыҙымды кейәүгә биреп өлгөргәйнем бит әле, – ти ҙә: «һуғышҡа барам», – тип теге батшаға хат ебәрә. Шунан бөтә ғәскәрен йыйып, һуғышҡа сығып китә. Яңғыҙаҡ батша эргәһенә килә лә:

– Ҡайным, батшам, улар бик хәйләле халыҡ. Ҡош һымаҡ

осоп килерҙәр ҙа бөтәгеҙҙе лә ҡырып бөтөрөрҙәр. Һеҙ әкрен генә бара тороғоҙ, мин, алдан барып, уларҙың нисәү икәндәрен белеп киләйем, – ти.

Яңғыҙаҡ китә. Барһа, тегеләрҙең ғәскәре әллә ни күп түгел икән. Яңғыҙаҡ барыһын да ҡырып бөтөрә лә кире әйләнеп ҡайта. Батшаға:

– Батшам, әйҙә, ҡайттыҡ. Мин уларҙы ҡырып бөтөрҙөм инде, – ти. Батша үҙенең ғәскәре менән кире боролоп ҡайтып китә.

Икенсе көндө тағы бер батшалыҡтан ҡағыҙ килеп төшә. Быныһында: «Уртансы ҡыҙыңды миңә бирмәһәң, һуғыш асам», – тин яҙылған була. Батша ҡағыҙҙы уҡый ҙа:

– Һе, уртансы ҡыҙымды ла кейәүгә биреп өлгөргәйнем бит әле, һуғышырға тура килер, – ти ҙә быныһына ла: «Ярар, һуғышырбыҙ», – тип яҙыу ебәрә.

Икенсе көндө батша тора ла, ғәскәрен алып, һуғышҡа китә. Яңғыҙаҡ та улар менән. Яңғыҙаҡ батшаға әйтә:

– Ҡайным, батшам, бөгөн улар беҙҙең менән томан ебәреп һуғышырҙар. Һинең ғәскәрең күренеп торор, һеҙ яйлап бара тороғоҙ, улар аҙмы икән, күпме икән, мин, алдан барып, һанап киләйем, – ти. Шулай ти ҙә Яңғыҙаҡ алдан китә. Барып етһә, дошман ғәскәренең иҫәбенә-һанына сығырлыҡ түгел, шул тиклем күп, ти. Яңғыҙаҡ батыр әйләнеп килә лә батшаға:

– Уның ғәскәре бик күп икән. Мин хатта иҫәп-хисабына ла сыға алманым, һеҙ ошонда тороп тороғоҙ, мин тағы ла барып киләйем әле, – ти ҙә, яңынан барып, дошман батшаның ғәскәрен ҡыра башлай. Ҡырып бөтөргәс, килә лә:

– Әйҙә, батша, ҡайтайыҡ, – ти. Батша ғәскәрен алып ҡайтып китә.

Ҡайтып етһәләр, өсөнсө бер батшалыҡтан ҡағыҙ килгән. Быныһын да: «Әгәр кесе ҡыҙыңды миңә бирмәһәң, яу асам», – тип яҙылған була. Батша: «Ҡыҙҙарымды күптән кейәүгә биреп бөткәнмен, яу менән барам», – тип яуап яҙа ла һуғышҡа әҙерләнә башлай.

– Ҡайным, батшам, – ти Яңғыҙаҡ, – һеҙ йөрөмәгеҙ. Был юлы улар һыу аҫтынан килерҙәр. Һеҙ уларҙың килгәнен бөлмәй ҙә ҡалырһығыҙ, үҙегеҙҙе ҡырып бөтөрөрҙәр. Мин үҙем генә барайым, – ти ҙә Яңғыҙаҡ, йәйенгә әйләнеп, йөҙөп китә. Барып, теге батшаның бөтә ғәскәрен ҡырып бөтөрә. Өйгә ҡайтып ингәс, батша Яңғыҙаҡтан:

– Йә, кейәү, дошманды ҡырып бөтөрә алдыңмы? – тип һорай.

– Ҡырмайса ни эшләмәк кәрәк. Ҡырып бөтөрҙөм, береһен дә ҡалдырманым, – ти Яңғыҙаҡ. Шул ерҙә батша үҙенең батшалыҡ дәрәжәһен Яңгыҙаҡҡа бирә.

Яңғыҙаҡтың бер улы тыуа. Был шундай бәһлеүән егет була, хатта быға атаһының да көсө етмәй, ти. Яңғыҙаҡ ҡатынын, улын ала ла тыуған яҡтарына ҡайтып китә. Батша уға бер дивизия һалдат та бирә. Ҡайтып килә торғас, былар бер ҙур ауылға тап булалар. Был ауылдың батшаһы бик ҙур итеп мәжлес ҡороп ята икән. Батша үҙенең быялалы көпшәһенә ҡарай ҙа:

– Яуға әҙерләнегеҙ, ана тегендә яу килә, – ти. Яңғыҙаҡҡа ике кешеһен ебәрә.

– Кем ул, ниндәй ғәскәр ул, белеп килегеҙ, – ти.

Ике кешенең килгәнен күргәс, Яңғыҙаҡ үҙенең һалдаттарына:

– Күмәгегеҙ бер кеше кеүек атлағыҙ, баҫҡан һайын тыҡ-тыҡ-тыҡ килеп торһон, – ти. Теге ике кеше килеп өтә.

– Мин яу менән килмәйем, – ти Яңғыҙаҡ вәкилдәргә. – Мин – батша, тыуған илемә ҡайтып барам. – Шулай ти ҙә Яңғыҙаҡ үҙенең ғәскәре менән был батша янына килә. Был ваҡыт майҙанда көрәш бара. Яңғыҙаҡтың улы көрәшеүселәргә ҡарап-ҡарап тора ла:

– Атай, миңә батырҙар менән көрәшергә рөхсәт ит, – ти. Атаһы рөхсәт бирә. Шул ерҙә Яңғыҙаҡтың улы бер батырҙы эләктереп ала ла һауаға сөйөп ебәрә. Яңғыҙаҡ ура ҡысҡырырға, музыка уйнарға ҡуша. Теге батша үҙенең ҡыҙын Яңғыҙаҡтың улына бирә.

Яңғыҙаҡ тағы ла юлға сыға. Ҡайтып етә. Ата-әсәһе бөтөнләйгә бөлөп, хәлдән тайып, күп илауҙан күҙҙәре һуҡырайып бөткән, ти. Көлгә кесе ярау итеп, көл ашап ултыралар, ти. Яңғыҙаҡ илай-илай ата-әсәһе менән күрешеп сыға.

Яңғыҙаҡ үҙ ауылына батша булып алғас, әле лә шунда батша булып тора, ти, ата-әсәһе, бала-сағалары менән рәхәтлектә көн күрә, ти.

Оморҙаҡ батыр

Борон-борон заманда бер әбей менән бабай булған. Уларҙың бер улдары тыуған. Уға Оморҙаҡ тип исем биргәндәр. Әбей менән бабай бик ярлы булғандар. Оморҙаҡты бер байға малайлыҡҡа; биргәндәр. Оморҙаҡ бик тиҙ үҫкән, батыр булып етешкән. Бер мәлде бер батша байрам ойошторған. Был байрамға Оморҙаҡ та барған. Батшаның бер ҡыҙы бар икән. Был ҡыҙ Оморҙаҡҡа ғашиҡ булған да үҙенең атаһына әйткән:

– Атай, бирһәң дә, бирмәһәң дә – барыбер ошо өгөткә ке-йәүгә сығам, – тигән.

– Ярар, ҡыҙым, сыҡ, – тигән батша. Шунан Оморҙаҡты саҡырып алған:

– Ҡыҙым һиңә кейәүгә сығам, ти. Әгәр мин һораған ҡалымға риза булһаң, ҡыҙымды һиңә бирәм, – тигән.

– Ярай, мин риза, – тигән Оморҙаҡ.

– Минең бер бәһлеүәнем бар, уға хатта ос кеше бергәләй тә ҡаршы тора алмай. Шул бәһлеүәнде йығып үлтерһәң, һиңә ҡыҙымды бирәм, – тигән батша.

Батша менән бәһлеүән бер-береһен күрә алмайҙар икән.

– Ярай, – тигән Оморҙаҡ.

Шунан батша теге бәһлеүәнде килтерткән дә, былар көрәшә башлағандар.

– Нимәгә ышанып, минең менән керәшкә сыҡтың? – тип һораған теге бәһлеүән.

– Эй, батыр, улай һөйләнмә! Көфөр һүҙҙәр әйтәһең, – тигән Оморҙаҡ.

Эй көрәшәләр былар, эй көрәшәләр. Корәшә торгас, Оморҙаҡ теге бәһлеүәнде һауаға ырғытып ебәргән дә тошоп килгән сағында тегенең башын аяғы менән тибеп өҙгән дә сыгарған.

Батша ботә өргә тыу әлергә, музыка уйнатырға, ура ҡысҡырырға ҡушҡан. Шунан ҡыҙын Оморҙаҡҡа биргән.

Бер аҙ торғас, Оморҙаҡ батша булып киткән. Батша булғас, ҡатынын алған да тыуған ойонә ҡайтырға сыҡҡан. Ҡайтып барғанда, Оморҙаҡтың улы тыуған. Бер төрком батша һалдаттары быларҙы оҙата киләләр икән. Бер ҙур йылға буйына килеп еткәс, һал һаллап, йылға аша сыға башлагандар. Йылға уртаһына килеп еткәс, һалды бер нәмә тотҡан да алған. Был аждаһа икән.

– Улыңды бирһәң, Йылға аша сығырға рөхсәт итәм; бирмәһәң, һалығыҙҙы ла, үҙегеҙҙе лә һыуға батырам, – тигән аждаһа.

– Тәүҙә яр буйына барып етәйек, шунан һуң мин һиңә улымды бирермен, – тигән Оморҙаҡ. Аждаһа һалды күтәреп алған да күҙ асып йомғансы яр буйына килтереп тә ҡуйған.. Шул ерҙә Оморҙаҡтың улы атаһына былай ти икән:

– Атай, һин мипе аждаһага бирмә, мин уның менән көрәшәм.

– Ярар, улым, көрәш, – тигән Оморҙаҡ.

Атаһынан рөхсәт булғас, әлеге малай аждаһа менән көрәшергә тотонған. Аждаһаны эләктереп алган да өргә һеңдерә һуҡҡан да ҡуйған. Аждаһаны үлтереп, былар ҡайтып киткәндәр.

Ҡайтып килһәләр, Оморҙаҡтың атаһы менән әсәһе бик ҡартайғандар, ти. Уландарының иҫән-һау ҡайтыуын күреп, шатлыҡтан илашып та алғандар. Оморҙаҡ, бик ҙур мәжлес йыйып, үҙен батша итеп иглап иткәй. Луылга батша булып киткән.

Күрше ауылда ла бер батша булған. Был батша ҡыҙып кейәүгә биреү уңайы менән ҙур туй үткәреп ята икән. Оморҙаҡты ла ҡунаҡҡа саҡырған, башҡа халыҡтар ҙа күн йыйылған. Оморҙаҡтың бер батыры булған. Теге батшаның батыры Оморҙаҡтың батырын еңгән. Шул ерҙә Оморҙаҡ һикереп торған да теге батыр менән үҙе көрәшмәй булған. Көрәшә башлағандар икән, теге батыр Оморҙаҡты ла еңгән. Шул ваҡыт Оморҙаҡтың улы югереп сыҡҡан да:

– Атай, был батыр менән мин көрәшәйем әле, – тигән.

– Ҡуй, улым, һин йәшһең бит әле, – тигән Оморҙаҡ.

– Көрәшәйем инде, атай!

– Ярай, улай булғас, көрәш, – тигән атаһы. Оморҙаҡтың улы теге батыр эргәһенә барған да, былар, бер-

береһенең биленән алып, көрәшә башлағандар.

– Нимәгә ышанып, минең менән көрәшергә сыҡтың?– тип һораған теге батыр.

– Батыр, артыҡ һүҙ һөйләмә. Үлһәм, батыр ҡулынан үләйем тип уйланым, – тигән Оморҙаҡтың улы.

– Ярай, – тигән теге батыр, – улай булғас, мин һинең билеңде һындырайым әле!

Шулай итеп әйтешкәндәр ҙә корәшә башлағандар. Эй көрәшкәндәр былар, эй көрәшкәндәр, көрәшә торғас, Оморҙаҡтың улы теге батырҙың ҡолағынан ғына тотоп алған да һауаға сөйөп ебәргән, һауанан ергә төштөм тигәндә генә, йоҙроғо менән теге батырҙың,арт һанына биргән икән, батыр кәлгә өйләнгән дә ҡуйған. Батша бик ҡурҡҡан, ти. Ҡурҡыуынан аҫтына хатта ҡом таш ебәргән, ти.

– Былай булғас, минең ҡыҙымды улыңа ҡоҙала, – тигән батша Оморҙаҡҡа.

– Ярар, бирһәң, ҡоҙалармын, – тигән Оморҙаҡ. Оморҙаҡ, батша ҡыҙын ҡоҙалап, улына кәләш алын биргән.

Алты көн буйы туй барған. Туйҙа тағы ла көрәш башланған. Оморҙаҡтың улына ҡаршы бер кем тора алмаған. Теге батшаның да (хәҙер ҡоҙаһы булды бит инде) бер улы бар икән. Шул малай торған да:

– Атай, еҙнәм менән мин көрәшеп ҡарайым әле? – тигән.

– Ярай, көрәшеп ҡара, – тигән атаһы. Шунан теге малай еҙнәһе эргәһенә килгән:

– Әйҙә, еҙнә, бер-беребеҙҙә күтәрешеп, көрәшеп ҡараныҡ,– тигән.– Ҡуй, ҡәйнеш, көрәшмәйек, оят булыр, – тигән еҙнәһе.

– Булмаһа, бер-беребеҙҙе күтәрешеп кенә ҡарайыҡ та шунан туҡтарбыҙ, – тигән ҡәйнеше.

– Ярай, улай булғас, әйҙә, көрәшәйек,– тигән еҙнәһе. Шунан еҙнә менән ҡәйнеш көрәшә башлағандар. Еҙнәһе ҡәйнешен күтәреп алған да, һауала өйөрөлтөп-өйөрөлтөп тороп, ергә атып бәргән.

– Ай-һай, еҙнә, бик батыр икәнһең, – тигән ҡәйнеше.

Оморҙаҡтың улының улы тыуған. Ул атаһына бер ҙә оҡшамаған, үҙе бик матур булған. Теге батша ҡыҙының улына батша исеме биргән. Бер ваҡыт Оморҙаҡтың улы батшанан тыуған яҡтарына ҡайтырға рөхсәт һораған.

– Эй, батшам-солтаным, беҙгә тыуған илгә ҡайтырға рөхсәт ит, – тигән.

– Рөхсәт итәм, ҡайтығыҙ, – тигән батша. Оморҙаҡтың улы, ҡатынын, улын алып, ҡайтып киткән.

Килә торғас, бейек тау башында ғәскәр күрен ҡалғандар. Яҡыныраҡ килеп ҡараһалар, был дейеү пәрейҙәре икән. Шул ерҙә дейеү пәрейҙәре батшаһы Оморҙаҡтың улының улына:

– Әйҙә, беҙҙең менән көрәш, – тигәндәр.

– Минең улым йәшерәк әле, мин үҙем көрәшәм,– тигән дә Оморҙаҡтың улы көрәшергә тотонған. Оморҙаҡтың улы бер нисә батырҙы йыҡҡан. Иң аҙаҡ дейеүҙәр батшаһының батыры сыҡҡан. Эй ҡысҡырып та үкереп, ерҙе тырнап килә, ти, был. Шул ваҡыт дейеүҙәр батшаһы әйткән:

– Кем ошо батырҙы еңә, шуға ҡыҙымды бирәм, – тигән. Оморҙаҡтың улы көрәшкә сығырға торһа, улы килә лә:

– Атай, туҡта, мин көрәшәйем, – тигән.

– Ярай, улым, көрәш, – ти атаһы.

Былар көрәшә башлайҙар. Өс көн, өс төн көрәшкәндәр, Оморҙаҡтың улының улы дейеү батшаһының батырын һауаға атып ебәргән икән, теге батыр килеп төшкән ыңғайы ергә һеңгән дә бөткән. Шунан дейеү батшаһы ҡыҙын Оморҙаҡтың улының улына биргән.

Оморҙаҡтың улы ҡайтыу яғына юлын дауам иткән, ә улы, батша кейәүе булып, ҡунаҡлап ятып ҡалған.

Күп тә үтмәгән, дейеүҙәр батшаһына үлергә ваҡыт еткән. Уның бер генә улы ла булмаған. Берҙән-бер ошо ҡыҙы гына булған. Дейеү үҙенең батшалығын ҡыҙына биреп үлгән, ҡыҙы кейәүенә биргән. Шулай итеп, Оморҙаҡтың улының улы бөтә дейеүҙәргә батша булып киткән. Бер ваҡыт Оморҙаҡ улының улы ябыға, һарғая башлаған.

– Ниңә былай ябығаһың? – тип һорай икән ҡатыны.

– Минең атам менән әсәм бар бит, шуларҙы һағынам, өйгә ҡайтып килергә инә, – ти икән Оморҙаҡ улының улы. Шунан ул ҡатынын алған да бөтә дейеүҙәре менән ҡайтып киткән.

Оморҙаҡ та батша булған, уның улы ла батша булған, улының улы ла батша булып киткән. Улар өсөһө лә ил менән яҡшы идара итеп яталар икән.

Бөгөн шунда киттем, кисә ҡайтып еттем.

Исмай

Борон-борон заманда бер батшаның бер ҙә балалары тормаған: тыуған бере үлеп торған. Батша, аптырап, күрәҙәсе әбейгә барған.– Ни эшләп беҙҙең балаларыбыҙ тормай? – тип һораған.

– Балаларығыҙ тыуғас, егерме йәшкә тиклем ер аҫтында аҫырағыҙ,–тигән күрәҙәсе әбей.

Ошонан һуң ҡыҙ балаһы тыуғас, батша уны ер аҫтына йәшереп ҡуйған, шунда аҫыраған. Ҡыҙға етә йәш тулғас, уны уҡыта башлағандар, ер өҫтөндө яҡты донъя барлығын һөйләгәндәр. Ҡыҙҙың яҡты донъяны бик күргеһе килгән. Ун ике йәше тулғанда, атаһынан рөхсәт һораған. Ҡыҙ бик үтенгәс, атаһы риза булған да, быға аҙ-аҙ ғына яҡты донъяны күрһәтеп индерер булғандар. Шунан был ҡыҙ тағы ла дөртләнеңкерөп уҡый башлаған, яҡты донъя менән һоҡланыуы артҡандан-арта барған. Ун ете йәшенә еткәс, оҙаҡҡараҡ сыгарыуҙарын һораған. Бик матур бер аяҙ көндө уға иптәш ҡыҙы менәп алма баҡсаһында йөрөргә рөхсәт иткәндәр. Шул саҡта бер ҡара болот килеп сыҡҡан да, ел-дауыл ҡубып, ҡыҙҙы осороп алған да киткән.

Батша был хикмәткә бик аптыраған, тирә-яҡҡа һорән һалған:

– Кем дә кем ҡыҙымды табып килтерә, шуға ярты байлығым менән ҡыҙымды бирәм, – тигән.

Батша әмерен ишетһәләр ҙә, һис кем, батырсылыҡ итеп, ҡыҙҙы әҙләргә сыҡмаған. Йке-өс ай ваҡыт үтеп киткән. Шул ваҡытта эш әҙләп йөрөгәнендә, Исмай тигән бер егет батша яҙып әлгән ҡағыҙҙы күреп ҡалған да батшаға барған.

– Ҡыҙыңды табам, ике иптәш, бер пароход, бер йыллыҡ аҙыҡ әҙерлә, – тигән.

Батша быға риза булған, Исмайҙың әйткәнен барыһын да үтәгән. Ике иптәш алып, пароходҡа бер йыллыҡ аҙыҡ тейәп, Исмай хәтәр юлға сығып киткән. Бик күп ваҡыт барғандар былар. Бара торғас, диңгеҙ бер тауға килеп терәлгән. Ҡараһалар, диңгеҙ һыуы, өйөрөлөп-ойөрөлөп, шул тау тишегенә ағып ята икән. Пароход менән бынан үтеү мөмкин булмағас, былар ошонда туҡтарға булғандар. Ҡыҙҙы әҙләп, тау башына мепеп киткәндәр. Көп дә икеһе әҙләй, береһе пароходта ҡала икән.

Бер көндө Исмай менән икенсе иптәше ҡыҙҙы эҙләргә сығып киткәс, күп тә үтмәй, яр ситенә бер һыбайлы кеше килеп туҡтай. Ул үҙе бер ҡарыш, һаҡалы мең ҡарыш була.

– Аттан төшөр! – тип ҡысҡыра ҡарт. Егет аттан төшөрә.

– Мине күтәреп эскә индер! – ти тағы.

Егет ҡартты күтәреп пароходҡа алып менә. Бабай ашарға Һорай. Егет иптәштәренә тигән итте ашата. Ҡарт бөтә ашты ашап ботә, ҡәнәғәт булмай, тағы һорай. Егет:

Башҡа юҡ,– тип яуап биргәс, ҡарт егеттең ҡулын ишеккә ҡыҫтырып сыға ла китә. Егет ҡулын саҡ тартып ала. Бармағы ҡанағас, егет ҡулын бәйләп ҡуя. Кис менән иптәштәре каита, ашарға һорайҙар. Егет яуап бирмәй.

-- Ҡулыңа ни булды?

Егет тағы яуап бирмәй.

Иртәгеһен икенсе иптәштәре пароходта ҡала. Әлеге һаҡалы мең ҡарыш, үҙе бер ҡарыш ҡарт тағы килә. Килеп, үҙен күтәртеп индереп, бешкән иттәрен ашап бөтөп, егеттең ҡолағынан сәйгә аҫып сығып китә. Өсөнсө көндө ике иптәше ҡыҙҙы эҙләп китә. Исмай пароходта ҡала. Теге ҡарт килә.

– Аттан төшөр! – ти ҡарт. Исмай уны аттан төшөрә.

– Мине күтәреп индер!

Исмай быны күтәреп пароходҡа алып инә.

– Ашарға бир! – ти ҡарт.

– Хәҙер иптәштәрем ҡайта, бергә-бергә ашарбыҙ, – ти

Исмай.

Ҡарт, ырғып тороп, Исмаиға ташланғайны, Исмай бының һаҡалынан эләктереп ала ла пароходтың тотҡаһына бәйләп ҡуя. Тиҙҙән иптәштәре лә ҡайта.

– Хәҙер мин белдем инде пи өсөн һеҙҙең ашығыҙ әҙер булмағанын, – ти Исмай. – Ана, сығып ҡарағыҙ, бабайығыҙҙы аҫып ҡуйҙым, – ти.

Сығып ҡараһалар – бабай юҡ, һаҡалы ғына елберҙән тора, ти.

Иртәгеһен егеттәр бабайҙы әҙләп сығып китәләр. Юлын ҡыуып барһалар, теге ҡарт бер мәмерйәгә кереп киткән. Былар һаҡалдан арҡан ишәләр ҙә, береһе мәмерйә тишегенә төшмәксе була. Төшә башлағас, ҡараңғынан, һаҫыҡтан ҡурҡып, был кире сығарыуҙарын һорай. Уны тартып алалар. Икенсеһен то-шөрәләр. Уныһы ла кире сыға. Шунан Исмай уҙе төшә. Арҡан бөттө тигәндә, был төшөн тә етә. Ҡараңғы тип тормай, китә был ары. Бара биргәс, бер яланға килеп сыға. Ялан уртаһында бер йорт тора, йортта бер әбей менән бабай йәшәй, ти. Исмай өйгә инә, һаулаша, ни эшләп йөрөгәнен, хәл-әхүәлдәрен һөйләй. Әбей менән бабай тыңлап ултыралар ҙа Исмайға юл өйрәтәләр.

– Бынан ары дейеү заты йәшәгән ер булыр. Тәүҙә ҡош ояһы осратырһың. Ҡош ояһы аҫтында йөҙ асҡыс, туҡһан туғыҙы көмөш, йөҙөнсөһө алтын булыр. Шул асҡыстарҙы алып, йөҙөнсө бүлмәгә етһәң, унда ҡарт ятыр, ә һин эҙләгән ҡыҙ быяла шкафта булыр, – тиҙәр.

Егет юлға сыға. Тиҙҙән теге ҡошто ла барып таба. Ҡош шундай уҫал, егетте яҡын да ебәрмәй, ти. Алыша торғас, егет уны еңә. Асҡыстарҙы оянан ала ла бүлмәләрҙе асырға тотона. Туҡһан һигеҙенсе бүлмәлә бөтә дейеүҙәр йыйылышып кәңәш ҡороп ултыралар икән. Үҙе бер ҡарыш, һаҡалы мең ҡарыштың улы:

– Ер өҫтөндә минең атайға һөжүм иткәндәр, иртәгә үк һуғышҡа китәйек, – ти.

Ҡарттың улы һөйләп бөтоү менән, Иомай ишекте шар асып ебәрә. Дейеүҙәр ишектән берәм-берәм сығып тора, егет уларҙың башын өҙә сабып тора. Шулай итеп, бөтә дейеүҙәрҙе ҡырып бөхэ. Исмай йөҙөнсө бүлмәне алтын асҡыс менән асып инһә – бүлмәлә сәңгелдәк, сәңгелдәктә ҡарт йоҡлап ята. Егет уны үлтерә лә шкаф эсендәге ҡыҙҙы сығара. Ҡыҙ яҡты донъя күрә алмай һарғайып, кибеп бөткән, ти.

– Үләһең, өгөт, тиҙерәк сыҡ, – ти ҡыҙ.

– Ниңә сығайым, һино ҡотҡарырға килдем мин, – тип, Исмай тегә ҡарттың үле кәүҙәһен күрһәтә. Был шатлыҡтан ҡыҙ:

– Вәғәҙәм – антым булыр, – тип, егеткә алтын балдаҡ

бирә.

Исмай менән ҡыҙ, ер өҫтөнә сығырға тип, әлеге тишеккә киләләр. Егет тәүҙә ҡыҙҙы бауға бәйләп сығара, унан үҙе күтәрелә башлай. Өҫтә иптәштәренең Исмайҙы сығармаҫҡа һөйләшеп торғандарын ишетеп ҡала ла бауға түмәр тағып сығара. Арҡан өҙөлөп килеп төшә. Егет арҡанды ялғай ҙа икенсегә үҙен бәйләп сыға *. Сыҡҡас, бер ни ҙә өндәшмәй. Күмәкләшеп пароход янына киләләр. Ашал-асеп ял итеп алалар ҙа пароходҡа ултырып ҡайтып китергә булалар. Пароходҡа инәп ултырғас, Исмай ҡулына ҡараһа, бармағында төгө ҡыҙ биргән йөҙөк юҡ, йыуынған ерендә онотоп ҡалдырған, ти. Шуны алырға тип, ярға сыҡҡан арала иптәштәре китәләр ҙә баралар. Ҡыҙҙы ҡурҡытып, мине ошо ике егет тапты, тип әйтергә мәжбүр итәләр.

Исмай утрауҙа яңғыҙы тороп ҡала, һунарҙа йөрөй, йәнлектәр аулан туҡлана. Утрауҙағы бер ағасты бер ай буйы кимереп йыға ла, шуға атланып, диңгеҙҙең аръяғына йөҙөп сыға. Тирә-яғына ҡараһа, алыҫта бер ауыл күрә. Барһа, был ауылда дейеү заты йәшәй, ти. Егет дейеүҙәрҙә ҡыра ла батшаларына бара.

– Миңә эш бир, – ти Исмай. Батша уға эш бирмәй:

– Беҙҙең дейеүҙәрҙе ҡырғанһың, – ти.

– Эш бирмәһәң, бөтә донъяңды тар-мар итәм, – ти Исмай. -- Ярай, улай булғас, – ти дейеүҙәр батшаһы, – минең ике

улым бар; береһе аттарға һыу эсерә, икенсеһе бесән һала, ә һин аҫтарын таҙартырһың, – ти.

Исмай аттарға һыу ҙа эсерә, бесән дә һала, тиҙәген дә таҙарта. Яҡшы эшләгәс, дейеүҙәр батшаһы быны ярата башлай. Бер ай самаһы ваҡыт уҙа. Бер көндө ат эсергәндә, Исмай батша улына:

-- Атайың мине бер айға өйгә ҡайтарһа ине, – ти.– Ул ҡайтарыр, һиңә аттың иң яҡшыһын һайлап алырға ҡушыр, ә һин һарайҙағы иң алама атты һора. Ҡылыстарҙың иң яҡшыһын һайлатыр, ә һин тартмалағы алама ҡылысты һора, – ти дейеү батшаһының улы.

Исмай батшанап:

– Өс көнго генә ҡайтып киләйемсе, – тип һорай. Батша

рөхсәт итә:

– Яҡшы эшләнең, теләгән атыңды, теләгән ҡылысыңды һайлап ал, – ти. Егет;

– Миңә яҡшыһы кәрәкмәй, эйәһенә күрә бейәһе, һарайҙағы алама ат менән тартмалағы иҫке ҡылыс та миңә ярар, – ти. Батша уйлап тора ла рөхсәт итә. Егет юлға сырыр алдынан ғына батша быға бер көҙгө бирә.

– Атыңа өс һуҡ та күҙеңде йомоп ас – һин түңәрәк яланда булырһың, шунда ял ит. Унан тағы өс тапҡыр һуҡ та күҙеңде йомоп ас – ҡылдан нәҙек, ҡылыстан үткер күперҙе үтерһең, шунан ауылығыҙҙа булырһың, – ти батша.

Исмай атына өс тапҡыр һурып, күҙен йомоп асһа, түңәрәк яланда була. Шунда ял итә. Тағы өс тапҡыр һуғып, күҙен йомоп асһа, – ҡылдан нәҙек, ҡылыстан үткер күперҙе үткән, ауылдарына еткән. Ауыл ситендәге ярлы ғына ҡарсыҡҡа инә был. Ҡараһа, батша һарайының башында ҡыҙыл тыу елберҙәгәнен күрә.

– Ни уңай менән ҡыҙыл тыу әлгәндәр? – тип һорай Исмай әбейҙән.

– Батшабыҙҙың ҡыҙын тапҡандар, улар бөгөн килеп етергә тейештәр, бөгөн туй була, бөтә халыҡ барырға тейеш, – ти әбей. Кисләтеп кенә Исмайҙың ике иптәше менән ҡыҙ килеп төшәләр. Батша халыҡты туйға саҡыра.

Бөтә халыҡ туйға йыйыла. Ауыл осондағы был әбей иң аҙаҡ бара.

– Бөтә халыҡ килеп бөттөмө? – тип һорай батша.

– Юҡ, беҙҙә бер юлаусы ҡалды, – ти әбей. Әбейҙе Исмай артынан ебәрәләр. Исмай әбейҙе йәлләп бара. Батша халыҡҡа:

– Ике егет ҡыҙымды тапҡан. Икеһенә лә ҡыҙымды би-ром, – ти. Батша һөр кешегә берәр туҫтаҡ бал тоттора. Икенсә аяҡты ҡыҙ үҙе өләшә. Исмай иң аҙаҡта торған була. Ҡыҙ уға бал бирә, егет һул ҡулы менән алырға итә.

– Уң ҡулың менән ал, – ти ҡыҙ.

– Юҡ, уң ҡулым бысраҡ, туҫтағығыҙҙы буяр, – ти өгөт.

– Юҡ, тотоғоҙ, бысрамаҫ, – ти ҡыҙ. Егет һаман:

– Йоғошло ауырыу менән ауырый ул, – тип ныҡыша. Улай булғас, врачҡа күрһәтәйек, - - ти ҡыҙ. Бөтә халыҡ

йыйылғанлыҡтан, халыҡ араһында врачтар ҙа була. Шунда уҡ врач саҡыртып, ҡарарға тип ҡулын сисәләр. Ҡыҙ егет ҡулында үҙ балдағын күрә лә батшаға:

– Бына мипө тапҡан өгөт, ә тегелөрө мине ҡурҡытып әйт-төрҙөләр, – ти. Батша Исмайҙың ике иптәшен үлем язаһына тарттыра, ҡыҙып Исмайға бирә.

Былар шулай бер нисә йыл рәхәтлектә йәшәйҙәр.

Бер ваҡыт икенсе батша быларҙы ҡунаҡҡа саҡырып килә. Икенсе батшайың улы, ҡыҙҙы күреп, уға ғашиҡ булған икән. Егет менән Исмайҙың кәләше, нисектер инде, үҙ-ара һүҙ ҡуйышып та өлгөргән булалар.

– Мин һине яу менән барып алырмын, – ти батша улы. Исмай кәләше риза була. Ҡунаҡтан һуң былар ҡайтып китәләр.

Иртәгеһен батшаның улы был батшаға һуғыш иғлан итә. Батша Исмайға һуғышҡа әҙерләнергә ҡуша. Исмай: «Мин һуғышырға теләмәйем», – тип ята ла йоҡлай.

Теге яу әйтелгән сәғәттә быларҙың ҡалаһына баҫып инә. Батша ни эшләргә дә белмәй, бик бошорғолана. Исмай, уянып китеп, урамға сыҡһа, – урам тулы ғәскәр, ти. Инә һалып, ҡылысын алып сыға ла бер һелтәү менән теге батшаның теҙелеп торған ғәскәрен ҡыра һуға ла ҡуя. Теге батша улы аптырай, ҡыҙға хат яҙа. «Ул ниндәй ҡылыс икәнен бел дә һиҙҙермәй генә миңә ебәрт», – ти.

Ҡылысты алыр өсөн, ҡыҙ Исмайҙы эсереп иҫертә. Ҡыҙ нәҡ шундай ҡылысты Исмайҙың ҡылысы урынына элә лә уныҡын батша улына ебәртә. Күрше батша тағы һуғыш иғлан итә:

-- Шул сәғәт, шул минутта һуғыш буласаҡ, – ти.

Батша тағы Исмайға килә. Егет тағы баш тарта. Әйтелгән сәғәттә күрше батшаның ғәскәрҙәре килеп етә. Исмай сыға ла ҡылысы менән һелтәй, ҡылысы бер ҙә сапмай. Батша улы ҡылысы менән һелтән ебәрһә, Исмай атының дүрт аяғы бер юлы оҙолөп тошә. Исмай аптырай, һыу буйына йыуынырға төшә, дейеү батшаһы биргән көҙгөгә ҡарай. Ҡарауы була, үҙе хеҙмәт иткән батшалыҡта була. Дейеү батшаһы уға тағы бер коҙгө менән бер сәскә бирә.

– Ҡайҙа булырға теләүеңде әйтеп, көҙгөнө ватһаң, шул урында булырһың; икенсе затҡа әйләнергә теләп сәскәне ҡапһаң, шул затҡа әйләнерһең, – ти.

Исмай: «Үҙем һуғышҡан батшаның ҡалаһына илт!» – тип көҙгөнө ватҡайны, шул ҡалала булды, ти. Күп уйлап тормай, ҡала баҙарына килә был хәҙер. Бер оло ғына ҡартты саҡырып ала ла:

– Бабай, һиңә аҡса кәрәкме? – тип һорай.

– Кәрәк, улым, кәрәк, – ти ҡарт.

– Кәрәкһә, бына һин нимә эшлә: мин хәҙер бер бик шәп атҡа әйләнермен, һин шуны һатырһың, тик бик ҡиммәт һора, батша улы ғына алырлыҡ булһын. Ә Югәнде һатма, – ти.

Бабай риза булғас, Исмай, теләген әйтеп, сәскәне ҡапҡайны, бынамын тигән матур атҡа әйләнә. Бөтә халыҡ ат тирәһенә йыйыла. Алғылары килә – хаҡ бик юғары, бер кемдең дә алырға көсө етмәй. Батша улы килә. Биш йөҙҙө бирә лә атты югәне менән бергә алып китә. Уйламаған ерҙән шул саҡлы аҡса ҡулға килеп төшкәс, бабай югән хаҡында онота. Батша улы атты кырандасҡа егеп алып ҡайта ла, инеп, ҡатынына

әйтә:

_ Бына тнгон ат һатып алдым, – ти.

Ә ҡатыны аттың Исмай икәнен белә, уны үлтерергә ҡуша. Ялсы ҡыҙыҡай быларҙың һөйләшкәнен ишетеп ҡала ла, атҡа

килеп:

– Харап итәләр һине, – ти.

– Минең башыма һуғырҙар, мейем сәсрәр, һин минең мейемде алма баҡсаһына күм, – ти.

Батша улы сыға.

_ Мә, ал көрәгеңде, Исмай! – тип аттың башына һуға. һуҡҡан ыңғайы аттың мейеһе сәсрәп, ҡыҙҙың итәгенә барып төшө. Аттың һөйәген үртәйҙәр. Ҡыҙ үҙенең итәгенә килеп төшкән мейене алма баҡсаһына илтеп күмә. Шул урында бик матур алмағас үҫеп сыға. Ә батша улы менән батша ҡыҙы атты үлте-реүҙәрепә шатланышып йәшәй башлайҙар.

Бер көндө былар икәүләшеп алма баҡсаһына сыҡһалар, батша улы яңы үҫеп ултырған алмағасты күреп ҡала. Бығаса булмаған был алмағастың алмалары үҙе күп, үҙе ҡып-ҡыҙыл булып янып тора, ти. Батша улы, быға бик ҡыҙып, алма өҙөп алып ашарға ынтылғайны, ҡатыны быны тотоп ала.

– Ҡуй, ашама! Ул – алма түгел, Исмай! – тип ҡысҡырып ебәрә. Ире аптырай.

– Ни эшләп бөтәһе лә Исмай ҙа Исмай һуң әле ул?! – ти. Шунан хеҙмәтселәренә был алмағасты төбө-тамыры менән йолҡоп алып үртәргә ҡуша. Ялсы ҡыҙ эште һиҙеп ҡала ла алмағасҡа килә:

– Харап итәләр бит һине, – ти.

– Мине балта менән сапҡан ваҡытта ситкә ырғыған тапты һыуға ырғыт, – ти алмағас ҡыҙға. Алмағасты сабып йығалар, киҫкеләп үртәйҙәр. Был әште ҡыҙ ситтән генә ҡарап тора. Алмағасты тураҡлаған саҡта, бер тап бының алдына килеп төшә. Ҡыҙ тиҙ генә ала ла күлгә ырғыта. Тап, өйрәккә әйләнеп, йөҙөп китә.

Бер замап батша улы һунарға сыға. Күлдең ситендә генә матур өйрәк йөҙөп йөрөгәнен күреп, уны атмай ғына алырға уйлай. Өйрәккә яҡын килә. Өйрәк яр ситенән саҡ ҡына адыҫая. Егет өйрәктө ҡурҡытмай ғына тағы алға ынтыла, өйрәк тағы шыла. Шулай итеп, өйрәк ярҙан алыҫыраҡ киткән һайын, егет тә һыуға эскәрәк инә. һыу тәрәнәйә башлағас, өгөт сисенеп төшә. Өйрәк кинөт күлгә сумып китә лә Исмайға әйләнеп килеп сыға. Тиҙ генә ярға сыға ла аттың эйәрендәгө үҙ ҡылысын ала. Батша улы ярға әйләнеп килеп сыҡҡайны, ҡаршыһында Исмай баҫып торғанын күреп, ҡойола ла төшө. Исмай күп уйлап тормай: «Йә, етер һиңә, бәдбәхет!» – тип тегенең башын саба ла өҙә. Шунан ҡатыны йәшәгән һарайға килә. Ҡатыны ҡаршы сыға.

– Гонаһың ҙур, – тип Исмай уны ла үлтерә.

Әлеге ялсы ҡыҙҙы кәләш итеп алып, батша булып, Исмай әле лә йәшәп ята, ти.

Килтәй Мәргән

Борон-борон заманда йәшәгән, ти, Килтәй Мәргән тигән бер һунарсы. Уның булат ҡылысы менән һәпәләк эте булған. Ата-әсәһе күптән донъя ҡуйғандар. Килтәй Мәргән ҡулында ҡарындашы тәрбиәләнгән.

Килтәй Мәргән бер көн һунарға киткән. Китер алдынан:

— һылыу, бесәйеңде һуҡма, бер-бер хәл булып ҡуйыуы бар, — тип, ҡарындашына иҫкәртеп киткән. Ҡарындашы ағаһына ашарға әҙерләп ҡуйыр булған, ти.

Ҡарындашы, нимәгәлер асыуланып, бесәйен һуҡҡан, ти. Бесәй асыуланып усаҡ эргәһендә ултырған ҡомғанды ауҙарған. Ҡомған тулы һыу булған, һыу түгелеп, усаҡтағы утты һүндергән. Ҡыҙ ашарға әҙерләйем тиһә, уты һүнгән. Ул бик ҡаты ҡайғырған. Шунан тирә-яҡта төтөн сыҡҡан ер күренмәйме икән тип, өйҙөң башына менеп ҡараған. Алыҫ бер ерҙә төтөн сыҡҡан төҫлө күренгән. Ҡыҙ, һоҫҡо тотоп, төтөн сыҡҡан яҡҡа ҡарай китте, ти. Китеп барһа, бер бәләкәй генә өйгә тап булды, ти. Өйҙөң мөрйәһенән төтөнө сығып торған. Ҡыҙ өйгә ингән. Урындыҡта сәстәре туҙған әбей ултыра, ти. Ҡыҙ ҡурҡып ҡына һаулыҡ һорашты, ти.

— Эй балам, ҡайҙан килеп сыҡтың? Ниндәй нужалар һине бында килтерҙе? — тип һораны, ти, әбей.

— Инәй, ут эҙләп килгәйнем. Ут бирмәҫһеңме икән?

— Ярар, балам. Мин һиңә ут бирәм, һин ҡайтҡанда, юлыңа ошо көлдө һибеп, ошо торонбаштарҙы ҡаҙап ҡайтырһың. Мин һиңә иртәгә башымды ҡарата барырмын, — тип ҡыҙға ут, бер күнәк көл менән торонбаштар биреп ҡайтарҙы, ти, әбей. Ҡыҙ юл буйына көл һибеп, торонбаштарҙы ҡаҙап ҡайтты, ти. Ҡайтҡас та ағаһының тамағына әҙерләп ҡуйҙы, ти. Ағаһы һунарҙан ҡайтҡас, ҡарындашы әбей тураһында бер ни ҙә әйтмәне, ти.

Ағаһы иртән тороп тағы ла һунарға киткән. Ул китеп, бер аҙ торғас, теге әбей көйләй-көйләй килә, ти:

Килтәй Мәргән өйҙәме?

Булат ҡылысы сөйҙәме?

Һәпәләк эте бәйҙәме?

Ҡыҙ ҡаршы сығып:

Килтәй Мәргән өйҙә юҡ,

Булат ҡылысы сөйҙә юҡ,

Һәпәләк эте бәйҙә юҡ,—

тип таҡмаҡлаған да:

— Инәйем килгән икән. Әйҙүк, рәхим итеп, түрҙән уҙ. Самауыр ҡуяйым, — тип, әбейҙе өйгә алып инде, ти. Шунан әбей:

— Ярар, балам. Самауыр ҡуйып ыҙаланма. Ваҡытым да юҡ. Башымды ғына ҡаратам да ҡайтам, — тип, башын ҡыҙҙың тубығына һалған да башын ҡарата башлаған. Ул, башын ҡаратам тип, һиҙҙермәй генә ҡыҙҙың елек майын һурған, һурып-һурып, Килтәй Мәргән һунарҙан ҡайтмаҫ борон ҡайтып киткән. Ҡыҙ янулай көн һайын әбейҙең башын ҡараған, әбей уның елек майын һурған. Ҡыҙ көндән-көн кибә, һарғая икән.

Берҙән-бер көн ағаһы:

— Һылыу, ни эшләп былай йөҙөң бойоҡ? Үҙең бик ябығып киттең? — тип һораған. Ҡыҙ:

— Әллә, үҙем дә белмәйем. Аптырайым инде, бер көндө бесәйемә һуҡҡайным. Бесәй усаҡ алдында ултырған ҡомғанды түгеп, усаҡтың утын һүндерҙе. Шунан мин, берәй ерҙә төтөн сыҡмаймы икән тип, өй башына менеп ҡараным. Бер ерҙә төтөн сыҡҡан төҫлө күренгәнгә барһам, бер әбей ултыра. Ул миңә ут бирҙе лә, көн һайын башын ҡаратып, тамам йонсота. Хәҙер хәлем бөтә. Туйғансы ла ашайым, — тип ағаһына зарланған.

— Улайһа, мин ул әбейҙең кәрәген бирәйем әле. Иртәгә мин һунарға бармам, йәшенеп ятырмын, һин мин өйҙә юҡ тип таҡмаҡларһың, — тип, ҡарындашына әйтеп ҡуйған Килтәй Мәргән.

Икенсе көндө Килтәй Мәргән мейес артына инеп йәшенде, ти. Ул һунарға китә торған ваҡыт етеп, аҙыраҡ торғас та теге әбей:

Килтәй Мәргән өйҙәме?

Булат ҡылысы сөйҙәме?

Һәпәләк эте бәйҙәме? —

тип, таҡмаҡлай-таҡмаҡлай килә ята, ти. Уға ҡыҙ:

Килтәй Мәргән өйҙә юҡ,

Булат ҡылысы сөйҙә юҡ,

Һәпәләк эте бәйҙә юҡ,—

тип таҡмаҡлап яуап ҡайтарҙы, ти.

Шунан теге әбей өйгә инәм тигәндә генә, Килтәй Мәргән йәшенгән еренән уҡ кеүек атылып килеп сыҡты ла:

— Һинме, убырлы ҡарсыҡ, минең ҡарындашымды ҡоро һөйәккә ҡалдырған? Мә, көрәгеңде ал! — тип, ҡылысы менән тегенең башын сабып өҙҙө, ти. Өҙөлгән баш ҡапыл өс башлы аждаһаға әүерелде лә ҡуйҙы, ти. Баҡтыниһәң, был мәскәй әбей булған икән. Егет менән аждаһа алыша башлағандар. Эй алышалар, эй алышалар, ти, былар. Килтәй Мәргән аждаһаның ике башын өҙә сапты, ти. Шунан, өсөнсө башын урталайға сабам тип, бик ныҡ сапҡан икән, ҡылыс аждаһаның һөйәгенә ҡаҡлығып китеп, Килтәй Мәргәндең башына килеп тейҙе, ти. Былар икеһе лә бер юлы тәгәрәп киткәндәр.

Ҡарындашы югереп килде лә иҫәңгерәп ятҡан аждаһаның, ҡалған башын өҙә сапты, ти. Шунан ул аждаһаны бик ҙур усаҡ яғып яндырған. Ә ағаһының үлек кәүҙәһен яҡындағы бер ағас ҡыуышына бикләп ҡуйған. Ҡыҙ Килтәй Мәргәндең кейемен кейгән, булат ҡылысын таҡҡан, уҡ-һаҙағын алған да, күк дүнәненә атланып, Килтәй Мәргәнде терелтергә әмәл эҙләп сығып киткән. Ә һәпәләк этен Килтәй Мәргән менән өйҙө һаҡларға ҡалдырған.

Килтәй Мәргәндең ҡарындашы китеп бара, китеп бара, тиг бара торғас, бер ҡалаға килеп етте, ти. Бында бер батша майҙан ҡорған икән. Уның шарты — балдаҡ аша уҡ менән атыу, ти. Атҡан кешенең уғы балдаҡ үтә сыҡмаһа, батша уның башын ҡырҡтырған; үтә сыҡһа, батша үҙенең ҡыҙы менән көмөш таяғын бирә икән. Батша ҡыҙы бик һылыу, ти. Ә таяғы — тылсымлы, үлгәндәргә йән бирә, ти.

Ҡыҙ менән көмөш таяҡты алыу өсөн күптәр бәхеттәрен һынап ҡарағандар. Тик балдаҡ үтә ата алған кеше юҡ икән. Бик күп кеше башһыҙ ҡалған. Ҡыҙ майҙан эсенә үткән дә: «Мин дә бәхетемде һынап ҡарайым әле, ни булһа ла булыр», — тип: сиратҡа баҫҡан. Сират килеп еткәс, уҡ-һаҙағын алып, төҙәп атып та ебәрҙе, ти. Уҡ, һыҙғырып барып, балдаҡтың ҡап уртаһынан үтеп, уны эләктереп алып китеп ағасҡа барып ҡаҙалған.. Халыҡ шатланып ҡул сабырға тотонған.

Батша һүҙендә торған. Ул ҡыҙын, көмөш таяғын, өҫтәп бер аҙ байлыҡ та бирҙе, ти. Бик ҙур туй булған. Өс көн үтеп киткән. Килтәй Мәргәндең ҡарындашы:

— Батша ҡыҙын ҡайтҡанда алып ҡайтырмын, хәҙергә бараһы ерем бар, — тип, ары киткән.

Китеп бара, китеп бара, ти, был. Бара торғас, икенсе бер батшалыҡҡа барып сыҡҡан. Бында ла батшаның хәбәрселәре::

— Батша майҙан ҡора. Кем дә кем балдаҡ үтә уҡ менәи ата ала, шуға батша ҡыҙы менән баҡыр таяғын бирә. Кем дә-кем үтә ата алмай, башын өҙҙөртә, — тип, һөрән һалып йөрөйҙәр, ти. Был батшаның да ҡыҙы бик матур, ти. Ә баҡыр таяҡ ябай таяҡ түгел, тылсымлы, ти, ауырыу йөрәктәрҙе төҙәлтә, ти.

Килтәй Мәргәндең ҡарындашы бында ла бәхетен һынап ҡарамаҡсы булған. Ул балдаҡҡа тоҫҡап атып ебәргән. Уҡ зыңлап осоп, балдаҡты эләктереп, батша һарайына барып ҡаҙалған. Халыҡ шатланып ҡысҡыра башлаған. Батша һүҙендә торған. Ул еңеүсегә үҙенең ҡыҙын, баҡыр таяғын биргән. Туй яһаған. Туй өс көн, өс төн барҙы, ти. Дүртенсе көндө Килтәй Мәргәндең ҡарындашы:

— Ҡыҙҙы ҡайтышлай алып китермен, хәҙергә бараһы ерем бар, — тип юлға сыҡҡан.

Китеп барһа, тағы бер батшалыҡҡа килеп етте, ти. Бында ла батшаның хәбәрселәре:

— Кем дә кем балдаҡ үтә ата ала, батша шул кешегә ҡыҙы менән еҙ таяғын бирә. Кем дә кем атып та үткәрә алмай, башын ҡырҡтыра,— тип һөрән һалалар икән. Батшаның ҡыҙы бик сибәр икән, ә таяғы ауырыуҙарҙы шәбәйтә, хәлһеҙҙәрҙе көсәйтә икән. Ҡыҙ аптырап тормаған, балдаҡҡа атырға булған. Батшаның вәзирҙәре менән байҙар быпап көлә башлағандар, о ярлы халыҡ быны ярышта ҡатнашмаҫҡа өндәгән.

— Бик күптәр ҡыҙ менән таяҡ өсөн ғүмерҙәрен әрәм иттеләр, — тигәндәр.

Ҡыҙ балдаҡҡа тоҫҡап атып ебәргән. Уҡ, балдаҡтың ҡап уртаһына тейеп, эләктереп алып китеп, батша һарайының ҡапҡаһына барып ҡаҙалған. Халыҡ шатлығынан ҡысҡырырға, ҡул сабырға тотондо, ти. Батша һүҙендә торған. Ул ҡыҙы мепәп таяғын биргән дә туй яһап ебәргән. Туй өс көн, өс төй барған. Килтәй Мәргәндең ҡарындашы ҡайтырға булған. Батша, ҡыҙын яҡшы атларға ултыртып, бик күп байлыҡ биреп оҙатҡан. Килтәй Мәргәндең ҡарындашы, күк дүнәнде менеп, алдан барған. Ул юлда теге ике ҡыҙҙы ла алып киткән. Был ҡыҙҙарҙың аталары ла бик күп байлыҡ тейәтеп ебәрҙе, ти. Ҡайтып етер саҡ та Килтәй Мәргәндең ҡарындашы:

— Һеҙ яйлап ҡайта тороғоҙ. Мин алдан ҡайта һалып, ҡарындашыма иҫкәртәйем, әҙерләнә торһон, — тип ҡайтып киткән. Ҡайтып еткәс тә Килтәй Мәргәнде ағас ҡыуышынан алған, өйгә алып инеп, урындыҡҡа йөҙтүбән һалған, кейендергән, булат ҡылысын таҡҡан. Үҙе элекке кейемен ташлап, үҙенең кейемдәрен кейеп, өйөн йыйыштырып, аш-һыу әҙерләргә керешкән..

Бер аҙ ваҡыт үткәс, теге ҡыҙҙар килеп төштө, ти. Килтәй Мәргәндең ҡарындашы:

— Еңгәләрем килгән икән, иҫән-һау килеп еттегеҙме? Әйҙүк, рәхим итегеҙ! — тип ҡаршы сығып алды, ти.

Иң алдан көмөш таяҡлы ҡыҙ таяғына таянып өйгә ингән. Инһә, Килтәй Мәргән урындыҡта һуҙылып төшөп йөҙтүбән ята, ти. Ҡыҙ быны йоҡлап ята икән тип уйлаған да:

— Өс бисә алдым тип, һуҙылып төшөп тороп ятаһыңмы? — тип, көмөш таяғы менән төртөп алған. Килтәй Мәргән ҡыбырҙай биреп ҡуйған, ти. Шунан баҡыр таяҡҡа таянған икенсе ҡыҙ килеп инде, ти. Уныһы ла:

— Һай-һай, өс бисә алдым тигәс тә, ҡайһылайыраҡ ята, — тип, таяғы менән төрткәйне, Килтәй Мәргән көлөмһөрәп ҡуйҙы, ти. Иң арттан еҙ таяғын таянып, өсөнсө ҡыҙ килеп инде, ти. Был да:

— Һин нимә, өс бисә алдым тип маһайып ятаһыңмы? Ҡара һин уны, исмаһам, ҡаршы ла сыҡмай, көлөп ятҡап була, — тип, еҙ таяғы менән төрткәйне, Килтәй Мәргән:

— Ах, күп йоҡлап киткәнмен,— тип, һикереп килеп торған, ти. Ҡарындашына ул гаул тиклем оҡшаш булған. Шуға күр» ҡыҙҙар бер нәмә лә һиҙмәнеләр, ти.

Ҡарындашы Килтәй Мәргәнде ситкәрәк алып китеп, бөтәһен дә аңлатып, һөйләп бирҙе, ти. Килтәй Мәргән ҡыҙҙарҙы оҡшатҡан, өсөһөн дә бисә итеп алған. Былар татыу ғына донъя көтә башланылар, ти.

Берҙән-бер көндө былар билмән бешергәндәр. Бер бисәһе кемгә сығыр икән тип, билмәнгә көмөш балдаҡ һалып ебәргән. Ашап ултырғанда теге балдаҡ Килтәй Мәргәндең ҡарындашына сыҡҡан. Ул быны бүтәндәргә һиҙермәгән, үҙе уйға ҡалған: «Эй, был еңгәләрем мине күпһенәләр икән. Ҡуй, быларҙың тормоштарын боҙмайым, үҙ көнөмдө үҙем күрәйем», — тип уйлағав да сығып киткән, ти.

Китеп бара, китеп бара, ти, был. Бара торғас, күл буйында кер йыуып ултырған бер әбейҙе күргән. Әбей эргәһенә килгән, һаулыҡ һорашҡан. Әбей:

— Былай бер үҙең генә ҡайҙа юл тоттоң, балам? — тип һораған.

— Инәй, мин бер ҡайҙа ла бармайым. Ҡыҙһыҙға ҡыҙ, улһыҙға ул, киленһеҙгә килен булам, — тип әйтте, ти, ҡыҙ.

— Ярар, балам. Минең киленем юҡ, улыма кәләш булырһың, — тип, ҡыҙҙы алын ҡайтҡан. Әбейҙең улы матур ғына булған. Ҡыҙ ҙа, егет тә бер-береһен күреү менән яраттылар, ти. Былар өсәүләп бергә-бергә донъя көтә башланылар, ти. Оҙаҡламай уларға дүртенсе кеше ҡушылған: Килтәй Мәргәндең ҡарындашы ул тапҡан.

Ҡарындашы оҙаҡ ҡайтмағас, Килтәй Мәргән уйға ҡалды, ти.

— Ҡарындашым миңә өс бисә алып бирҙе лә әллә ҡайҙа юҡ булды, эҙләргә сығайым әле, — тип, сығып китте, ти, был. Эҙләп йөрөй торғас, ул бер өй артына ял итергә ултырҙы, ти. Өй эсендә әбей йәш бала бәүетә, үҙе:

Әули-бәүли, әүли-бәүли,

Килтәй Мәргән ҡарындашының балаһы, бәүли.

Әүли-бәүли, әүли-бәүли,—

тип көйләй икән.

Килтәй Мәргән тыңлап ултырҙы ла инеп сәләм бирҙе, ти.

— Инәй, баяғы көйөңдө тағы бер көйлә әле? — тип үтенде, ти. Әбей тағы бер көйләгәйне, Килтәй Мәргән:

— Инәй, ул үҙе ҡайҙа һуң? — тип һораны, ти.

— Иренә ашарға алып китте. Ире анау яҡта көтөү көтә,— тип әйткәйне, Килтәй Мәргән шул яҡҡа сығып югерҙе, ти.

Ҡарындашы Килтәй Мәргәнде бик оҙаҡ ҡунаҡ итеп ҡайтарған. Улар, бер-береһен ҡунаҡҡа саҡырышьш бик татыу, оҙаҡ ғүмер иткәндәр, ти.

Дандан батыр

Борон-борон заманда тирә-яҡта дан тотҡан Абдулла исемле бер батша булған. Был батшаның Дандан исемле улы була. Был малай, ай үсәһен көн үҫеп, йыл үсәһен ай үҫеп, бик көслө, һәләтле, матур егет булып етә.

Был батшалыҡта бер сауҙагәр ҙә була. Ул йыл һайын ун-ун берәр ай буйы сит илдәрҙә һатыу итеп йөрөр булған. Ҡайтҡан ваҡытта батшаға һәр ваҡыт бүләк алып ҡайтыр булған.

Бер ваҡыт шулай, сит илдәрҙә йөрөп ҡайтҡас, сауҙагәр Абдулла батша эргәһенә барған, һәр ваҡыттағыса уның батшаға бүләктәре булған. Батша менән Данданға сит илдәрҙәге яңылыҡтарҙы һөйләп бөткән дә былай тигән:

-- Улыңды сығарып тор, мин һиңә бер нәмә күрһәтергә теләйем.Дандан сығып киткәс, сауҙагәр батшаға бүләген бирә. Был бәләкәй генә һандыҡ икән. һандыҡты асып ебәреү менән, батша бик һылыу бер ҡыҙ һүрәтен күрә, үҙе, ҡарт булыуына ҡарамаҫтан, саҡ аҡылдан яҙмай.

Сауҙагәр ҡайтып китә. Батша, был һандыҡты башҡа асып ҡарамаҫҡа ант итеп, төрлө бүләктәр менән тулған келәтенә индереп бикләп ҡуя. Дандан атаһының бүләкте күрһәтмәүенә бик ныҡ ғәжәпләнә, уйға ҡала, уйлай-уйлай ҙа атаһына өндәшмәй генә бүләктәр келәтенә инә. Унда әлеге ҡумтаны эҙләп таба, уны асып ҡарай, һүрәттәге һылыу ҡыҙҙы күреп, уға ғашиҡ була. Шул көндән алып, егет ашау-эсеүҙән яҙа, көндән-көн ябыға башлай. Батша быға бик аптырай.

— Улым, һине ниндәй ҡайғы баҫты, ниңә борсолаһың, — тип һорап ҡарай, Дандан бер ни ҙә әйтмәй. Дандан ҡумтаны үҙ бүлмәһенә индереп ҡуя, шул һүрәткә ҡарап ҡына күңелен йыуата.

Батшаның бик аҡыллы бер хакиме — кәңәшсеһе булған. Берҙән-бер көндө Дандан ошо хакимгә бара ла, бер кешегә лә әйтмәҫкә ҡушып, үҙ хәле тураһында һөйләп бирә. Хакимдән ярҙам һорай. Хаким Данданға был ҡумтаны килтереүсе сауҙагәрҙе табырға ҡуша. Дандан сауҙагәрҙе эҙләп сығып китә. Эҙләп табып, өйөнә барып керһә: «Ул сауҙагәр күптән түгел генә, тамағына балыҡ ҡылсығы ҡаҙалып, үлеп китте шул», — тиҙәр.

Дандан, башын түбән эйеп, ҡайғырып, хаким янына ҡайта. Хаким Данданды йыуата, кисекмәҫтән юлға сығырға кәрәклекте әйтә. Нил аръяғына сығыу өсөн ҙур кәмә эшләтергә, юлға алтын, төрлө аҙыҡ-түлек алырға, был турала бер кемгә лә белдермәҫкә ҡуша.

Дандан атаһына әйтмәй генә бер бик яҡшы елкәнле кәмә эшләтә, ҡорал ала, шунан хаким менән икеһе юлға сығалар. Диңгеҙҙә бер аҙна ваҡыт барғандан һуң, яр ситенә туҡтап ял итәләр, һыу алалар ҙа юлдарын артабан дауам иттерәләр. Былар, бара торғас, диңгеҙҙә бер утрау күрәләр. Дандан хакимгә ошо утрауға тейеп китергә тәҡдим итә. Улар шулай эшләйҙәр ҙә. Ярға баҫҡас, былар алдарында ғына бик матур баҡсалы бер ҙур йорт күрәләр. Дандан күп уйлап тормай, ҡумтаһын алып, ошо йортҡа юнәлә. Дандан йортҡа ингәс, йорт хужаһынан иҫәнлек-аманлыҡ һорашҡандан һуң, үҙенең ҡайҙа, ни өсөн барыуын әйтеп бирә. Шул ерҙә йорт хужаһы, стенаға ҡоролған шаршауҙы асып, унда төшөрөлгән ҡыҙ һүрәтен күрһәтеп, былай ти:

— Мин бына утыҙ йыл ошо һүрәткә ҡарап күңелемдейыуатам, һин йәш ғүмереңде заяға үткәрмә, ҡыҙҙы эҙләп тап, — ти.

Дандан һаубуллашып сығып китә, хакимгә барыһын да һөйләп бирә. Китәләр былар тағы. Китәләр, китәләр, тағы бер аҙна юл үтәләр. Бер ярға барып һуғылһалар, балыҡсы ултыра. Ҡайҙан, кем булыуын һорашалар. Ҡарт, ошондағы ҡалала йәшәп, ғүмере буйы балыҡ тотоуын әйтә. «Ниңә улай?» —тигәс, һөйләп бирә:

— Мин бер балыҡ тотһам, бер аҙна тик йәшәйем, — ти. — Беҙҙең батшаның бик һылыу бер ҡыҙы бар. Был ҡыҙҙы ҡоҙалап, ун туғыҙ батшалыҡтан һәр береһе үҙ ғәскәре менән ун туғыҙ егет ҡалала ята. Бына шуларға балыҡты һатып көн күрәм. Был ҡыҙ егеттәргә аҙнаһына бер генә сығып күренә, — ти.

Шул саҡ егет бабайға үҙендә булған ҡыҙ һүрәтен күрһәтә. Бабай, был һүрәтте ҡарағас та, былай ти:

— Был ҡыҙ әле биҙгәк ауырыуы менән ауырыған сағында төшөрөлгән, хәҙер уны күрһәң, һушың китәр.

Ҡыҙҙың был ҡалала йәшәүен белгәс, егет, балыҡсыға бик күп аҡса бирергә вәғәҙә итеп, яҡшы фатир әҙерләргә ҡуша. Балыҡсы уның һорағандарын үтәй.

Дандан шулай бер-ике көн нисек ҡыҙҙы күрергә икән тигән уй менән ҡала буйлап йөрөй. Өсөнсө көндө ҡала блйлап йөрөгәндә:

— Кем дә кем Нәркәс исемле ҡыҙҙы күрергә теләй, батша һарайындағы матур баҡсаға барығыҙ, тик, ғашиҡ булып, ғүмерегеҙҙе заяға үткәрмәгеҙ, — тигән тауышты ишетә.

Дандан хакимгә ҡайтып әйтә лә, Нәркәсте күрергә тип, баҡсаға китә.

Дандан баҡсаға барып ингәндә, теге батша уландары күптән инде үҙ урындарын алғандар, ти, бөтәһе лә түҙемһеҙләнеп, ҡыҙҙың куренеүен көтәләр, ти. Бына бер ваҡыт, ҡара болот аҫтынан сыҡҡан ҡояш кеүек, баҡсаға Нәркәс сығып баҫа. Ҡыҙҙы күреү менән егеттәрҙең барыһы ла, иҫтәре китеп, тәгәрәшеп бөтә.

Егеттәрҙе күргән Нәркәс, улар янына килеп, барыһына ла иҫ кертә торған дарыу еҫкәтә. Бер ыңғайҙан ул егеттәрҙе лә ҡарап йөрөй. Уға Дандан оҡшай:

— Ошо егеткә кейәүгә сығыр инем, — ти.

Егеттәр күңелһеҙ генә ҡайтып китәләр. Дандан да ҡайтып китә, бар хәл-әхүәлде хакимгә һөйләп бирә. Хаким уға баҙарға барырға, унан тырнаҡлы бәтинкә, бирсәткә һатып алырға ҡуша. Дандан быларҙың барыһын да үтәй. Кис булып, ҡараңғы төшкәс, Дандан батша һарайына китә. Ҡоймаға барып еткәс, Дандан күп уйлан тормай, тырмашып ҡоймаға менеп ултыра. Менгәйне, барыһы ла күренеп тора: кәртә уртаһында ҙурҡаҙанда бығыр-бығыр бутҡа ҡайнай, ҡаҙан тирәһендә ҡырҡ ҡыҙ югерешеп йөрөй, ә Нәркәс үҙе балконда ултыра.

Дандан ҡыҙҙарҙың ситкәрәк китеүен аңдып тороп ҡойманан һикереп төшә лә, бара һалып, ҡаҙанға йоҡо дарыуы тамыҙа. Шунан ағас башына менә лә ултыра. Бер аҙҙан ҡыҙҙар бутҡа ашарға ултыралар. Нәркәс үҙ күҙенә үҙе ышанмай: ҡыҙҙар барыһы ла бутҡаны ашап та бөтөрмәй йоҡоға талғандар. Ул шунда уҡ бер хәйлә барлығын һиҙенә. Тиҙ генә инеп, ҡулына ҡылыс ала ла үҙ урынына ята.

Бер аҙҙан уның янына Дандан инә. Нәркәс, Данданды күреү менән, шатлығын йәшерә алмайынса тороп ултыра.

Улар таңға тиклем ултыралар. Таң һыҙылғас, Дандан ҡайтып китә. Иртәгеһен Нәркәс йоҡонан Һуң ғына уяна ла баҡсалағы күлгә килеп йыуына башлай. Шул саҡ ҡайҙандыр ҡара болот килеп сыға ла, Нәркәс тапҡырына еткәс кенә, ҡулдарын сығарып, уны һауаға үҙе менән күтәреп осоп китә. Ҡоттары осҡан ҡыҙҙар батшаға югерәләр. Батша быға бер ҙә көйөнмәй, ни өсөн тигәндә, ул Нәркәсте кемгә бирергә белмәйенсә аптырап бөткән була.

— Алла бирҙе, алла алды, — тип кенә ҡуя. Батша, ҡыҙының ҡайҙа икәнлеген белергә тип, ҡала ситендәге күрәҙәсене үҙенең һарайына саҡырта.

Батша бөтә хәлде аңлатҡандан һуң, күрәҙәсе уға ҡыҙының Ҡафтау артындағы Ҡәһҡәһә тигән дейеү батша ҡулында икәнлеген әйтә. Күрәҙәсе батшаға күгәрсен бирә лә:

— Ошо күгәрсен ҡайһы егеткә ҡунһа, шул кеше ҡыҙыңды барып эҙләп тапһын, — ти.

Батша шунда уҡ был хәбәрҙе иғлан итә. Күгәрсенде осороп ебәреү менән, ул Дандандың иңбашына килеп ҡуна ла геүләй башлай. Башҡа егеттәр бының менән риза булмайҙар. Улар Данданды ғәскәрһеҙ булыуында кәмһетеп, күгәрсенде яңынан осороуҙы талап итәләр. Батша икенсе, өсөнсө тапҡыр осорғас та, күгәрсен яңынан Дандан иңбашына ҡуна. Быны күреп, батша малайҙары, тамам өмөттәрен өҙөп, ҡайтып китәләр. Дандан хаким менән кәңәшләшкәс, хаким уға:

— Ятып ҡалғансы, атып ҡал, — ти.

Улар, кәрәк-яраҡтарын алып, юлға сығалар. Эй баралар, эй баралар, бара торғас, былар арыйҙар, бер яр ситенә туҡтап ял лтмәк булалар. Яр ситендә ҙур бер тирәк үҫкән була. Ҡараһалар, унда: «Кем дә кем ошо ағастың япрағын алып яралы ерен ыуа, яраһы уңала. Ботағынан яһалған уҡ атылһа, бөтә сихыр юғала», — тип яҙылған. Дандан бер тоҡ япраҡ өҙөп ала, уҡ өсөн күп итеп ботаҡ һындырып ала.

Дандан менән хаким юлдарын артабан дауам иттерәләр. Баралар, баралар, бара торғас, ашарға аҙыҡтары бөтә. Тағы бер яр буйында туҡтайҙар. Дандан һунарға сығып китә. Урмандайөрөп ятһа, ҙур бер ҡара нәмә күреп ҡала. Яҡыныраҡ килһә,, бер ҙур ҡош икән. Ҡапыл ҡош Данданға башын бора ла, телгә килеп:

— Ҡотҡар инде мине зинһар өсөн, мин һиңә ғүмерлеккә ҡол булыр инем, — ти. Был ҡош аждаһа утына янған икән. Дандан, тиҙ генә баяғы япраҡтарҙы килтереп, янған урынды ыуа башлай. Ни күҙе менән күрһен, ыуған ергә ҡауырһындар үҫә башлай. Шулай итеп, Дандан ҡошто үлемдән ҡотҡарып алып ҡала. Ҡош алдағы юлдың бик оҙон булыуын әйтә.

— Былай ғына барһағыҙ, ғүмер буйына осона сыға алмаҫлыҡ юл. Әйҙәгеҙ, үҙем ултыртып алып барам, — ти. Ҡош осор алдынан Данданға ҡырҡлап ҡыр кәзәһе әҙерләргә ҡуша, шулай булмағанда, оло диңгеҙ аша сығып булмаясағын аңлата. Улар ун көн буйы диңгеҙ өҫтөнән осалар. Ярға еткәс, ял итеп алғас, ҡош егеткә былай ти:

— Минең фәлән тау башында балаларым ҡалды, шуларҙы ғына күреп китәйексе.

Егет быға риза була. Баралар, ҡош балалары иҫән-һау була. Ҡош балаларына аҙыҡ килтерергә тип сығып китә лә, оҙаҡ та йөрөмәй, шыйлап килеп, кире ояһына төшә. Был ҡоштоң балаларын бер бөгөлһә, тау булған, бер һуҙылһа, ҡойроғо күренмәгән йылан килеп ашан китә торған булған. Әле лә шул йылан, уттар сәсеп, килә ята икән. Дандан, тиҙ генә булат ҡылысын ҡулына алып, ағас башына менеп ултыра. Йылан уның янынан уҙып барған саҡта ғына, ул ҡылысы менән уны урталай өҙә саба ла ҡуя. Йыландың ҡаны дарья булып ағып китә. Ҡош Данданға ҙур рәхмәттәр әйтә, күтәреп ала ла был урындан осоп китә. Хаким ҡоштоң балалары эргәһендә тороп ҡала.

Эй осалар былар, эй осалар. Оса торғас, ҡош:

— Алда сихырлы ут, сихырлы бейек тауҙар осрар, теге уҡтарыңды әҙерләп ҡуй, — ти.

Бара торғас, Дандан алда урғылып сығып ятҡан ут таҫмаһын күрә. Был ут кеше яҡынлаша башлаһа, һауаға тоташа икән. Шул ерҙә ҡош, телгә килеп:

— Әгәр ҙә ошо ут өҫтөндә осоп йөрөгән турғайҙы атып төшөрһәң, ут юҡ булыр, — ти. Дандан атып ебәргәйне, турғай өлтөрәп килеп төшә, шул арала ут та юҡ була.

Артабан китәләр. Бара торғас, ҡаялары күккә олғашып торған бейек бер тау күренә, тау башында, ҡош әйткәнсә, бер кеше тора. Дандан, әлеге тирәк уғын алып, был кешегә ата. Кешегә уҡтың барып тейеүе була, кеше лә, тау ҙа юҡ була, осо-ҡырыйы күренмәгән тигеҙлек барлыҡҡа килә.

Дандан артабан китә. Бара торғас, йәнә бер тау күрә. Бында өс ағай-эне йәшәгән була, уларҙың береһе Нәркәсте урлап киткән Ҡәһҡәһә икән. Ошо ерҙә ҡош Данданға:

— Нәркәс бына ошо тауҙа, — ти.Был тауҙа өс ишек була. Дандан килеп бер ишекте асып «бәрһә, бер ҙур дейеүҙең Нәркәс алдында йоҡлап ятҡанын күрә. Нәркәстең Данданды күреүе була:

— Йоҡоһонан уянмаҫ борон дейеүҙе үлтер, — ти.

— Йоҡлап ятҡан дошманды үлтереү егетлек түгел, — ти ҙә Дандан, ҡылысын табанына сәнсеп, дейеүҙе уята. Дейеү уянғас ҡына, Дандан уның башын сабып өҙә.

Дандан Нәркәсте тышҡа алып сыға. Нәркәс уға икенсе дейеүҙәрҙә лә тотҡонда йәшәүсе ҡыҙҙар барлығын әйтә. Дандан, Нәркәсте тышта ҡалдырып, икенсе ишектән эскә инә. Инһә, бер дейеү Мәликәбаныу исемле ҡыҙҙың тубығына башын һалып, йоҡоға талған. Мәликәбаныуҙың үтенеп һорауына ҡарамаҫтан, Дандан дейеүҙе йоҡоһонда үлтерергә риза булмай. Ул дейеүҙе ҡылысы менән төртөп уята ла сабып үлтерә. Мәликәбаныу менән Дандан был дейеүҙең дә үлтерелеүенә ҡыуанып тышҡа сыҡһалар, Нәркәс урынында юҡ. Дейеүҙәрҙең иң кеселәре Нәркәсте үҙенең өйөнә алып ингән дә ишек урынын ҙур бер таш менән ҡаплап ҡуйған икән. Дандандың быға бик асыуы килә. Ташты шыуҙырып, ишекте асһа, дейеү килеп сыға ла Данданды һыуға ташларға уйлай. Ошо ваҡыт Мәликәбаныу дейеүҙе ҡылысы менән үлтерә саба. Шул арала ҡайҙандыр дейеүҙең әсәһе бер әбей ҡиәфәтендә килеп сыға. Ҡош, быны күреп, Данданға:

— Хәҙер үк әбейҙе ат! — тип ҡысҡырып ебәрә. Дандандың атыуы була, әбей шундай әсе тауыш менән ҡысҡырып ебәрә. Уның тауышына бөтә ер дейеү-пәрейҙәр менән тула. Был дейеү-пәрейҙәрҙең ҡойроҡтары һауа менән тулы ҡыуыҡтарҙан тора икән, шуға улар бик шәп осалар. Дандан уғы менән берәм-берәм теге пәрейҙәрҙең ҡыуығын тишә атып тора, Мәликәбаныу төшкән бер дейеүҙең башын өҙә сабып тора. Улар һуңғы пәрейҙе юҡ иткәс, улар янына ҡош килеп етә. Бөтәһе лә сәмреғошҡа ултырып, юлға сығалар. Бер аҙ ваҡыт үткәс, хаким янына ла килеп етәләр. Хаким бик шатлана, ҙур шатлыҡтан улар «с көн, өс тән бында ҡунаҡ булалар. Дүртенсе көн Мәликәбаныу Данданға былай ти:

— Һин мине ҙур бәләнән ҡотҡарҙың, инде бер һорауымды үтәһәң, һинең менән мәңге бергә булыр инем. Минең ун ике йыл буйына күрмәгән атайым янына барайыҡсы, — ти. Шулай ти ҙә Мәликәбаныу дүрт бөртөк сәсен алып яндырып ебәрә. Былар янына дүрт күгәрсен дүрт осонан тешләп балаҫ килтереп йәйәләр. Дандан, хаким, Мәликәбаныу менән Нәркәс, сәмреғошҡа ҙур-ҙур рәхмәттәр әйтеп, хәҙер теге балаҫҡа ултырып осалар. Күҙҙәрен асыуға, балаҫ уларҙы ҙур бер ҡала ситенә килтереп төшөргән була. Хәҙер былар нисек батшаға барып күренергә тип баш вата башлайҙар. Күп кенә уйлағандан һуң, Данданды батшаға күрәҙәсе итеп ебәреп, ҡыҙының бөгөн киләсәген әйттерәләр. Батша тәүҙә ышанмай, шулай ҙа күрәҙәсенеңбыл һүҙҙәре ысын булып ҡуйһа тип, ҡыҙын ҡаршы алырға әҙерләнә башлай.

Күп тә үтмәй, ҡыҙ иптәштәре менән балаҫ өҫтөндә батша кәртәһенә килеп төшә. Батша тәүҙә үҙ күҙенә үҙе ышанмай тора. Аҙаҡтан ҙур мәжлес ойоштора, Данданға үҙенең ҡыҙын бирә. Дандан бында оҙаҡ тормай: Нәркәс тә бит үҙ йортона ашыға. «Нәркәсте бөтөнләйгә юғалттыҡ», — тип ҡайғырып ултырған ваҡытта, ата-әсәһе янына Нәркәс, Дандан, уның иптәштәре килеп инәләр. Нәркәсте Данданға икенсе ҡатынлыҡҡа биреп, бында ла аҙнаға яҡын байрам итәләр.

Аҙаҡ килеп, Дандан үҙ атаһы янына ҡайтырға була. Улының иҫән-һау булыуын, өҫтәүенә ике килен дә алып ҡайтыуын күргәс, атаһы бик ныҡ шатлана.

Хаким Данданға:

— Дандан, һинең егетлегеңде күрҙем, инде минең ҡыҙымды ла өсөнсө кәләш итеп ал, — ти. Дандан хакимдең ҡыҙын да ала. Бик ҙур туй яһап, өс батшалыҡҡа хужа булып, Дандан әлегә көнгә тиклем йәшәй, ти.